'Een kind komt egocentrisch ter wereld'

Moeten ouders hun kinderen weer leren 'dankuwel' te zeggen en een hand te geven, of zijn ze eerder begeleiders die kinderen de zin van omgangsregels helpen ontdekken? Deel twee van een debat over opvoeding.

Laten ouders eens ingrijpen als kinderen hele verjaardagsfeesten terroriseren. En laten volwassenen zelf weer het voorbeeld geven. Het pleidooi van Bas Levering vorige week in deze krant om kinderen weer 'etiquette' aan te leren, leverde hem veel steun op. ,,Soms lijkt het bijna of de rollen zijn omgekeerd: de ouders zijn de kinderen onderdanig', schrijft W. Schouls, geboren in 1961. ,,Ouderen kunnen er ook wat van: voordringen, de deur voor je neus dichtgooien en hun leeftijd zonder meer als excuus laten gelden', laat oma Anjo Geluk weten.

Maar niet iedereen is blij met de ideeën van de pedagoog, verbonden aan de Universiteit Utrecht. De meest fundamentele kritiek komt van Wim Kroeze, een Limburgse orthopedagoog en leerkracht. Levering heeft gelijk dat ouders hun kinderen omgangsvormen moeten aanleren, schrijft hij. Maar in het betoog van de Utrechtse pedagoog proeft hij het idee dat dit moet 'omdat het zo hoort en het vroeger zo was'. Is het niet veel belangrijker om kinderen de regels zelf te laten ontdekken? ,,Als een kind zelf leert nadenken, kan het ook zelf de beslissing nemen en de reden achter regels zien: respect voor elkaar. Pas dan is er sprake van eerlijke opvoeding en ontstaan er automatisch omgangsnormen, waaruit spreekt dat men rekening houdt met elkaar', schrijft Kroeze. ,,Het kind moet een balans vinden tussen een eigen manier van leven, en rekening houden met andere mensen. Dit geldt voor de eigen kinderlijke contacten, maar ook voor de contacten met volwassen.'

,,Natuurlijk moeten we kinderen leren nadenken. Maar het komt niet helemaal uit henzelf, en ik vind dat mensen al dertig jaar veel te veel verwachten van de 'individuele expressie' van kinderen', reageert Levering op de kritiek. ,,Een pleidooi voor etiquette is dan ook een pleidooi voor het actief overdragen van enkele basisregels.'

Wim Kroeze haalt in zijn kritiek op Levering een uitdrukking van de pedagoog Jan Dirk Imelman aan: je moet kinderen 'veronzekeren'. Ouders zijn niet meer en niet minder dan de begeleiders van hun kinderen. ,,Maar dat is nou juist wat mij tegenstaat', zegt Levering. ,,Dat je helemaal niet meer tegen kinderen mag zeggen: zo moet het. Dat zou indoctrinatie zijn en regels mogen alleen maar ontdekt worden door kinderen, langs de rationeel-kritische weg.'

Een kind is niet van nature sociaal. ,,Een kind komt egocentrisch ter wereld. Zet hem in de zandbak, en zonder toezicht zal hij het speeltje van een ander inpikken. Je moet hem leren respect te hebben voor anderen. Leer hem de hand te schudden van vreemden en te zeggen wie hij is.'

Collega-leraar Toon Wuisman lijkt de kritiek van Kroeze te ondersteunen. Als etiquette niet uit de kinderen zelf komt, kan het zelfs slecht aflopen, meent hij. ,,Het aanleren van maniertjes, die alleen maar gericht zijn op het presenteren van jezelf, zonder dat daar een verinnerlijking achter zit, of de vertoning van gewenst gedrag uit afhankelijkheidsloyaliteit, zullen kinderen op latere leeftijd afstraffen.' 'Ongewenst gedrag' en zelfs het verbreken van de relatie met ouders, ziet Wuisman als mogelijke kwalijke gevolgen.

Hopelijk zal het de twee dochters van Arie van den Berg niet zo vergaan. Nadat de Amersfoortse consultant hen de beleefdheidsregels in het Trouw-artikel tijdens het ontbijt had voorgelezen - 'de oudste van vijf knikte instemmend en de jongste van drie liet het aan zich voorbijgaan' - kwam de jongste hem 's middags onderbreken bij het sproeien van de tuin. ,,Mag ik alstublieft water in mijn gieter?', vroeg ze ongekend beleefd. Toen vader weigerde, voegde ze hem toe: 'maar je had toch gezegd dat ik het beleefd moest vragen'. Ze kreeg water, zei 'dankuwel' en liet vader verbouwereerd achter.

Beleefdheid is geen doel op zich, vindt ook Levering. ,,Ik ben zeker geen voorstander van een terugkeer naar de tijd waarin we niet over regels discussieerden', zegt hij. ,,Ik zie het als taak van ouders om regels niet eenzijdig op te leggen, maar hun kinderen duidelijk te maken dat je met omgangsvormen het leven prettiger kunt maken.'

Veel andere lezers vinden het prima dat kinderen een aantal vaste regels leren. Sterker nog, sommigen van hen vinden dat Levering niet ver genoeg gaat. Volgens oud-lerares Ellen de Putter vergeet de pedagoog de inhoud van regels. ,,Dat is wel erg ethiekloos.' Regels zijn geen doel op zich, vinden de critici, maar moeten een middel zijn om bijvoorbeeld christelijke waarden vorm te geven. ,,Daar hebben ze misschien wel een punt', zegt Levering. ,,Als je aan mij blijft vragen 'waarom nou etiquette?', zal ik niet een godsdienstige achtergrond laten zien, maar eerder een pragmatische, sociale levensfilosofie. Die onder meer zegt dat het belangrijk is om iets voor anderen over te hebben, om te proberen je in hen te verplaatsen. Christelijke waarden kunnen natuurlijk wel inspireren tot dat gedrag. En dan bedoel ik niet alleen de tien geboden, maar ook een fijn zinnig devies zoals 'het is belangrijker het goede te doen, dan het verkeerde na te laten'. In de opvoeding betekent dat, dat een kind het recht moet krijgen om fouten te maken.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden