Een keurmerk, en toch deugt er veel niet

Trouw onthulde vorige week hoe uitzendbureau Werk & Ik bij het tewerkstellen van Tsjechen op allerlei gebieden de normen overtreedt. Maar het bureau was wel gecertificeerd. Kan de slager zijn eigen vlees wel keuren?

Voorjaar 2011, een productiemedewerker is aan de slag voor uitzendbureau Axxion. Hij verdient 8,65 euro bruto, het minimumloon dus. Hij heeft al honderd dagen gewerkt en op de teller staat inmiddels 1278 euro aan opgebouwd vakantiegeld en 1486 euro aan vakantiedagen. Nu, eind mei, zal hij het vakantiegeld wel krijgen, denkt hij. Maar het komt niet en na de loonstrook van juni ziet de zomer er heel anders uit. Nergens iets over 'uitbetaling' en nu staat daar: vakantiegeld 134 euro, vakantiedagen 157 euro.

Wat blijkt? Het arbeidscontract vermeldt dat de productiemedewerker wel 8 procent vakantiegeld moet krijgen, maar niet de 10,43 procent voor vakantiedagen. 'Het bruto salaris is inclusief reserveringen conform cao, zoals vrije dagen, feestdagen en kort verzuim', staat er. Alles zit bij die 8,65 euro bruto per uur inbegrepen. Dat hoort niet, want zijn loon keldert daardoor onder minimumloon.

Het betrokken bureau Axxion kreeg nog tot in 2013 zijn keurmerk vernieuwd, maar is inmiddels geschorst. Axxion is echter zeker niet het enige uitzendbedrijf waar het niet goed gaat. Zo onthulde Trouw vorige week dat bureau Werk & Ik bij het tewerkstellen van Tsjechen op allerlei gebieden de normen overtreedt. Ook dat bedrijf heeft een keurmerk. Hoe kan dat?

De wijze waarop keurmerken voor uitzendwerk worden toegekend, certificering genoemd, is CNV Vakmensen een doorn in het oog. De branche moet zichzelf reguleren, maar daarbij spelen commerciële factoren een rol en is soms sprake van belangenverstrengeling. CNV-bestuurder Flexwerk Maarten Post: "Gecertificeerde uitzendbedrijven worden minder vaak gecontroleerd. Daardoor ontstaat het beeld van een 'schone' sector, terwijl de mensen op de werkvloer heel andere ervaringen hebben." De 'schone' bedrijven - met certificaat - blijken net zo veel en gelijksoortige overtredingen te maken als niet-gecertificeerde uitzendbureaus, schreef toenmalig minister Kamp van sociale zaken en werkgelegenheid vorig jaar aan de Tweede Kamer.

In Nederland zijn ongeveer 6000 uitzendbureaus, waarvan 3.500 een NEN-certificaat hebben. Dat papiertje is handig, omdat ondernemingen die via een uitzendbureau arbeidskrachten inhuren dan zeker weten dat die niet later bij hen aankloppen als ze te weinig loon hebben gekregen. Ook komt de Inspectie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vrijwel niet meer langs voor preventieve controles op het terrein van arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden. Dat maakt het aantrekkelijk een gecertificeerd uitzendbureau in te huren.

Als een uitzendbureau ongestoord wil ondernemen, probeert het dus een certificaat te krijgen. Het meldt zich bij de Stichting Normering Arbeid en wordt 'klant' bij een van de zes commerciële certificeringsbureaus: Cicero, VRO, Safex, Crop, Qualitatis, en Kiwa Nederland. Het uitzendbureau betaalt 1000 tot 2000 euro, krijgt keurmeesters over de vloer en opent de boeken. De inspecteurs trekken een steekproef uit alle uitzendkrachtendossiers, bijvoorbeeld 25 op de 1000, legt directeur Dirk van der Kerke van certificeringsbedrijf Safex uit. Zo'n dossier bevat onder meer loonstroken, jaaropgaven, arbeidscontracten en urenlijsten.

Op dat moment ontstaat al ruis. De zes certificeringsbureaus interpreteren bijvoorbeeld zoiets als het wettelijk minimumloon niet allemaal op dezelfde wijze, concludeert CNV Vakmensen op basis van dossiers van uitzendkrachten die onderbetaald bleken te zijn. Maarten Post claimt dat sommige zelfs doelbewust verkeerde interpretaties hanteren en noemt hun werkmethoden 'corrupt'. De keurmeesters moeten immers onder de uitzendbureaus klanten proberen te trekken.

Volgens CNV-bestuurder Henry Stroek bekijkt bijvoorbeeld VRO alleen het minimumloon voor de gewerkte uren, terwijl ook vakantiegeld en vakantiedagen erbij horen. "In de zaak van het geschorste Axxion is daar nooit op gecontroleerd, anders was al lang ontdekt dat dit uitzendbureau geen reserveringen uitbetaalde en dat ook schreef in alle arbeidscontracten. Dat had bij de steekproef moeten bovenkomen."

Ook uitzendbureau Werk & Ik blijkt zijn certificaat van VRO te hebben gekregen, dat het keurmerk in mei dit jaar verlengde. "Het kan dat uitzendbureaus door de steekproef glippen", zegt directeur Jeroen Kruijd van VRO. "Bij een uitzendbureau zijn misschien zes verschillende dingen mis, drie ervan betreffen zaken waarop we niet hoeven te controleren (zoals huisvesting van arbeidskrachten, red.), en één zien we misschien door de steekproefmethode. Met een gerichte melding kunnen we ontzettend veel."

Risicoprofiel
Binnen de norm kunnen bureaus breder of smaller inspecteren, afhankelijk van het risicoprofiel van een uitzendbureau. Van der Kerke van Safex noemt de mogelijkheden: een kleinere steekproef nemen; minder nauwkeurig de gewerkte met de gefactureerde uren vergelijken; niet naar de payback-constructies kijken waardoor uitzendkrachten onder het minimumloon uitkomen. "Tja, als je het niet ziet, hoef je het niet op te schrijven", meesmuilt hij.

Safex is naar eigen zeggen een streng bureau - en relatief klein met bijna 500 klanten, tegen de ruim 1500 van VRO, de grootste. "Ik heb klanten die zeggen: 'Dirk, als ik bij een ander bureau 1000 euro neerleg, heb ik een certificaat.' Sinds 2007 zijn er al zeker honderd overgelopen naar een gemakkelijker partij."

Directeur Roland Huisman van de Stichting Normering Arbeid, die verantwoordelijk is voor de kwaliteit van het keurmerk, zegt continu bezig te zijn de procedures te verbeteren. Hij heeft meeloopinspecteurs die op de certificeerbureaus toezien. Dit jaar zijn ruim 800 certificaten uitgegeven. "Dat we dit jaar ook alweer 400 certificaten hebben ingetrokken, laat zien dat wij serieus zijn", zegt hij. Kleine afwijkingen mag een bedrijf herstellen, structurele en grote fouten "leiden echt tot schorsing".

Henry Stroek van CNV: "Er is ook natuurlijk verloop, bedrijven stoppen of gaan failliet. Dat laatste gebeurt vaak binnen een maand nadat een uitzendbureau zijn certificaat is kwijtgeraakt." Ondernemingen die uitzendkrachten inhuren, willen niet dat de beschermingswal wegvalt zodat de uitzendkrachten bij hen later hun recht kunnen halen. Maar op 31 december failliet gaan, en op 1 januari met een nieuw bedrijf beginnen, komt geregeld voor. Uit de praktijk weet Stroek dat tussen een melding en intrekking van het certificaat soms bovendien nog een half jaar zit. "Dat betekent voor een uitzendbureau dat ze nog een halfjaar lang gelegitimeerd mensen kunnen uitknijpen."

Is er dan niemand die de controleurs controleert? Bij de overstap naar zelfregulering in de sector in 1999 - toen de vergunningsplicht voor uitzendbureaus werd afgeschaft - hebben vakbonden en werkgevers twee organisaties ingesteld. De SNA was voor 'aan de poort' en de Stichting naleving cao voor uitzendkrachten (SNCU) werd de handhaver. De Inspectie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, toen Arbeidsinspectie, bleef ook actief.

In die organisatie van de zelfregulering zitten echter een paar weeffouten. Ten eerste: SNA en SNCU controleren op verschillende zaken. Het SNA-certificaat geeft uitzendbureaus 'groen licht' op de wet minimumloon, de SNCU let op cao-naleving in lonen én arbeidsomstandigheden. Grof gezegd: een uitzendbureau krijgt een certificaat voor kwestie A, maar wordt ook gecontroleerd op kwestie B.

Ten tweede ligt belangenverstrengeling op de loer. De SNCU laat de praktische controles uitvoeren door vier van de zes certificeerbureaus van de SNA, waaronder VRO en Safex. Die hebben dus twee petten op: ze zijn concurrent van elkaar, maar ook controleur van elkaars werk.

Probleem drie: de (grote) uitzendbureaus, verenigd in de branchevereniging ABU, zijn medeoprichter van de twee stichtingen. Tegelijk hebben ze commercieel belang bij de certificering. De slager keurt zijn eigen vlees, concludeert CNV Vakmensen.

Toch slaagt het toezicht soms wel. De SNCU kan uitzenders hoge boetes opleggen en zorgen dat benadeelde werknemers alsnog worden betaald, door te procederen tot de hoogste rechter. "Dat doet ze ook agressief en effectief", zegt advocaat Michiel Vergouwen die voor onder meer de SNCU werkt. "Het is wel eens voorgekomen dat bij de certificering alles prima bevonden was, en dat de SNCU concludeerde dat er voor 800.000 euro te weinig was betaald."

Van de 170 vonnissen die de rechter inmiddels gewezen heeft, gingen een flink deel over uitzendbureaus met SNA-certificaat. Vergouwen: "Het argument 'ik ben toch gecertificeerd?' wordt door rechters en gerechtshoven standaard verworpen."

Meer tanden
In de politiek zijn de problemen in de uitzendbranche niet onopgemerkt gebleven. Minister Asscher van sociale zaken en werkgelegenheid zoekt naar manieren om de controlerende instanties meer tanden te geven, en bijvoorbeeld strafrechtelijke informatie te delen. Ook de SNA streeft naar verbetering en wil "een aantal essentiële cao-elementen in de norm opnemen", zegt directeur Roland Huisman. Deze maand begint een pilot. De SNA moet nog met de sectorpartijen afspreken welke aspecten van de cao's ze gaat toetsen.

Maar de zelfregulering in de uitzendbranche blijft kwetsbaar door commerciële belangen en uiteenlopende werkwijzen. Foute bedrijven slippen erdoor en kunnen hun gang gaan. Maarten Post: "De certificering vormt soms zelfs een dekmantel en legitimatie voor malafide praktijken van uitzendbedrijven."

De vraag is eigenlijk: kan het wel beter worden, als de slager zijn eigen vlees blijft keuren? Daarvoor is toch weer overheidstoezicht op de zelfregulering nodig, bepleit CNV Vakmensen. Post: "Als deze minister echt de misstanden in de uitzendbranche wil bestrijden, moet hij het heft in eigen hand nemen en het beleid van zelfregulering heroverwegen."

Volgens hoogleraar arbeidsmarktbeleid Ton Wilthagen aan de Universiteit Tilburg doet Nederland het niet slechter dan landen met overheidstoezicht, zoals Frankrijk. Maar de arbeidsmarkt is sinds het begin van die zelfregulering in 1999 wel erg veranderd, schetst hij. De grenzen in Europa gingen open, er is veel meer flexibilisering. "De paradox is: als je meer vrij laat, moet je ook meer handhaven."

Inhouding verdubbeld
De Pool Godlewski werkt zomer 2012 bij uitzendbureau 24 x 7 BV en verdient 10,02 euro bruto per uur. Eind mei, in week 22, staat op de loonstrook: 'opname reserveringen' 1.187 euro. Vakantiegeld! Maar waar blijft dat? Op zijn ABN Amro-rekening krijgt hij die week 481,06 euro aan loon.

Hij wacht. In december heeft hij het nog niet. Wel krijgt hij een briefje dat de inhouding voor reiskosten in 2013 wordt verdubbeld van 5 naar 10 euro per dag. Daar heeft hij niet voor getekend.

24 x 7 is zijn certificaat van bureau Crop nu kwijt.

Bron: CNV

Servicekosten
Zomer 2012 werkt de Poolse Berlinsky voor 8,79 euro per uur in de productie. Haar uitzendbureau houdt elke week 220 euro in. Waarvoor? 'Algemene servicekosten': 49,80 euro. Nog eens 'servicekosten': 95,91 euro. 'Inhouding E.T.-kosten': 75 euro. Nog een tientje voor internet en 28 euro voor maaltijden. Ze houdt die week 117,23 euro over. De week erna iets meer, maar dan wordt ook meer ingehouden. Wettelijk mag dat maar 68 euro per week zijn.

Naar dit bureau (de naam mag vanwege lopende onderhandelingen niet genoemd worden) loopt nu een strafrechtelijk onderzoek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden