Een kerk die je omhelst

Interieurs | Kerken zijn vaak van binnen een prettige verrassing, met bont geschilderde muren of juist een serene inrichting. Samen met veel collega's schreef kunsthistoricus Sible de Blaauw er een boek over.

Sible de Blaauw is altijd weer benieuwd wat hij aantreft wanneer hij een kerkgebouw binnenloopt. "Bij veel kerken krijg je dan een enorme verrassing" zegt hij. "Je treedt binnen in een andere wereld, die je helemaal omhelst. Het gaat om de beleving. Het interieur van een kerk speelt daarbij een grote rol." De Blaauw, hoogleraar Vroegchristelijke kunst en architectuur aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, is een van de auteurs van 'Kerkinterieurs in Nederland', een gloednieuw en zeer rijk geïllustreerd standaardwerk.

Die beleving, zo vertelt hij, is steeds weer anders. Bij gotische kerken uit de Middeleeuwen zijn ruimtelijkheid en lichtval belangrijke factoren. De Blaauw noemt als voorbeeld de Grote Kerk in Breda. In 1400 werd begonnen met de bouw van deze stadskerk en het duurde tot 1536 voor ze volledig was voltooid. In die tijd waren de bogen, kolommen en gewelven kleurig beschilderd. Ook door de hoogte van het gebouw, de invallende lichtstralen door de aanzienlijke ramen en tientallen veelkleurige altaren en beelden, werd de kerkbezoeker totaal overrompeld. De Blaauw: "De gotiek wil boven alles uitstijgen. Gebouwen als deze tarten de rationaliteit volledig."

Hoe anders is de ervaring in protestantse kerken een paar eeuwen later. "De Calvinistische theologie van een kerkgebouw was dat erediensten net zo goed in een schuur of in de buitenlucht gehouden konden worden. De kerk was puur functioneel, het gebouw deed er eigenlijk niet toe", zegt De Blaauw. Om deze reden zijn deze kerken sober. De boodschap was: laat je vooral niet afleiden. In de Nieuwe Kerk in Haarlem, hét toonbeeld voor het protestantse kerkinterieur uit de zeventiende eeuw, heerst dan ook een serene sfeer, waarbij de focus ligt op het fraai vormgegeven preekgestoelte. Alle aandacht is gericht op de predikant die aan zijn gemeente het 'Goddelijk Woord' verkondigt. "Toch zijn ook deze ruimtes smaakvol vormgegeven en ingericht", vindt De Blaauw.

We maken opnieuw een sprong in de tijd. Dit keer houdt De Blaauw halt in Utrecht. De Sint-Willibrorduskerk in deze stad is een voorbeeld van de katholieke emancipatie in Nederland van de negentiende eeuw. De bouw begon in 1875. "Dit soort kerken had heel duidelijk de ambitie om de katholieke traditie in ere te herstellen. In de tijd van de Republiek werd het roomse geloof onderdrukt. Met het interieur wordt op bijna freudiaanse wijze deze periode verdrongen en een directe link gelegd naar de kerken uit de Middeleeuwen." Alle visuele middelen worden daarbij ingezet: bont geschilderde muren, gebrandschilderde glazen, liturgisch meubilair - kleurig en goudrijk. Iedere bezoeker wist zo dat dit een bijzondere ruimte was: dit is het huis Gods.

In het boek zijn ook relatief jonge kerken opgenomen. Een voorbeeld daarvan is de protestantse Thomaskerk uit Amsterdam. Deze kerk uit 1966 geldt als een van de belangrijkste naoorlogse kerken van Nederland, vanwege de typologische vernieuwingen en de kwaliteit van het ontwerp. Ontwerper Karel Lodewijk Sijmons hield zich bezig met de liturgische uitgangspunten van de protestantse eredienst. Dat komt terug in de sobere sfeer van de kerk. De wanden zijn afgewerkt met een lichtgrijze mortel en op de vloer liggen gele stenen. De Blaauw: "Dit gebouw is typerend voor het optimisme uit de vroege jaren zestig. Er werd gedacht dat als het kerkgebouw zich aan zou passen aan de vormentaal van die tijd, het geloof zich ook wel zou vernieuwen."

Kerkinterieurs in Nederland. Onder redactie van Marc de Beyer, Albert Reinstra en Pia Verhoeven. Foto's Arjan Bronkhorst. WBOOKS, 400 blz. euro49,95

Met de klok mee: de Thomaskerk in Amsterdam, de Nieuwe Kerk in Haarlem, Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk in Breda, Sint-Willibrorduskerk in Utrecht.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden