Een keizer met uitstraling en een ranke tenorstem

Opera

La clemenza di Tito De Munt ****

Weg! Weg met die camera, gebaart Titus Vespasianus, keizer van Rome, wanneer hij de hartenkreet van zijn boezemvriend Sextus aanhoort. Een dramatische handbeweging. Tot dan is het hoofd van zanger Charles Workman ¿ Titus ¿ groot in beeld: trillende neusvleugels, verslagen blik, wanhoop, ongeloof.

Een nieuwe productie van Mozarts 'La clemenza di Tito' gaat in de Brusselse Munt, geregisseerd door Ivo van Hove. In het begin hou je je hart vast: een bruin, stijf en saai jarenzestiginterieur à la 'Mad Men'. Oftewel retrohip. Bureau, bed en sofa, schemerlampen her en der. Statisch en onbestemd, niet mooi of aantrekkelijk, en dat blijft zo.

Maar al snel overtuigt dit bühnebeeld. Binnen een paar minuten halen kamermeisjes de boel vakkundig overhoop: voilà de visualisatie van de psychische rotzooi die het gevolg is van jaloezie en wraak. Het verdere verloop van de enscenering wordt bepaald door de volstrekt natuurlijke personenregie die past in de omgeving en in evenwicht is met Mozarts geniale muziek.

Camera's brengen iedere scène, parallel gefilmd vanuit diverse invalshoeken, opnieuw in beeld op een schermencluster boven het speelvlak; soms uiterst intiem, soms juist afstandelijk. Een slimme zet, de kracht van de herhaling. En hoe dicht bij de persoonlijke emotie mogen we eigenlijk komen?

'La clemenza' is ontstaan in dezelfde tijd als 'Die Zauberflöte' en is een zogeheten opera seria over de nobele en vergevingsgezinde heerser Titus (39-81 na Chr.). Charles Workman dus, in de titelrol. Rustig en rank vormen de sleutelwoorden voor zijn tenorstem, maar ook voor zijn uitstraling ¿ hij is een keizer die zijn dagelijkse push-ups nooit over lijkt te slaan. Bovendien heeft deze Amerikaan een gave kop om groot te filmen. Zijn onberispelijke zwarte overhemd en dito broek en jasje volstaan om sympathieke macht te verbeelden.

Sextus (Michèle Losier) en Annius (Frances Bourne), Titus' beste maatjes, leggen een zuiver inlevingsvermogen in de personages aan de dag, met als grootste troef hun glasheldere mezzo's, geknipt voor beide jongensrollen.

En dan is er sopraan Alex Penda, die als Vitellia Sextus ertoe verleidt Titus te verraden, met hysterie in de spreekstem en onstuimige dynamiek in haar aria's ¿ powerhakken incluis. De andere sopraan in het ensemble is Simona Saturová als Servilia, met een heel eigen klankkleur, en net als bas Alex Esposito goed gecast, prima voor de balans, maar minder spannend.

Mozart zette milde muziek in en Ludovic Morlot, alweer bijna twee jaar chef in het Brusselse, dirigeert met even kalme hand. Hij boft met zijn Muntorkest en zijn koorleden ¿ de zangers zitten achter op het toneel, als op een tribune ¿ die zich zo laten kneden dat ze de uiterste gevoelens weergeven van Mozarts meesterwerk.

Even opletten: een deel van de cast is dubbel bezet. Voor de rollen van Titus, Vitellia, Sextus en Annius geldt per uitvoering een wissel van de wacht.

Nog te zien in de Brusselse Munt t/m 26 oktober. Info: demunt.be

Theater

MCBTH Toneelhuis en LOD muziektheater ***

Bloed eist bloed. Daar komt de ambitieuze Macbeth vrij snel achter, nadat drie heksen hebben voorspeld dat hij koning zal worden. Want hoe hoger de lijken van hen die tussen hem en zijn machtswellust staan, zich opstapelen, hoe groter de angst voor wraak en machtsverlies. Met een nieuwe stapel lijken tot gevolg, waarvan het bloed aan Macbeths handen kleeft. Als het kwaad al bestaat, dan maakt dat deel uit van hemzelf.

In 'MCBTH', de muzikale Macbeth-bewerking van het Antwerpse Toneelhuis en LOD Muziektheater, lijken de heksen zich dan ook in Macbeths hoofd te bevinden. Anders dan bij Shakespeare duiken de donkere vrouwenschimmen telkens zingend op wanneer zijn ambitie en machtswellust en die van zijn vrouw nieuwe hoogten bereiken, maar ook als paranoia en angst zich van hen meester maken. Dat zijn immers twee kanten van dezelfde medaille. De muziek die Dominique Pauwels schreef en die live door het Sprectra-ensemble wordt uitgevoerd is bijpassend grimmig en knarst, schuurt en dondert.

Het zijn de muziek en, zoals altijd in de voorstellingen van regisseur Guy Cassiers, het (video)beeld die de hoofdrol spelen in MCBTH. Ze tonen en verklanken telkens wat er in het hoofd van de personages gebeurt. Daarvoor gebruikt Cassiers niet alleen een indrukwekkend verschuivende houten wand waarop doorlopend sfeerbepalende beelden worden geprojecteerd. De regisseur gebruikt zelfs de lichamen van zijn acteurs als projectiescherm. Zo kunnen we de ambitie als bloedrode bloemen in Lady Macbeth zien groeien en de handen van Macbeth daadwerkelijk bloederig zien worden als hij zich dat verbeeldt.

Het letterlijk tonen van wat we als toeschouwer al vermoeden of van wat de tekst al zegt, is een terugkerend euvel in de voorstelling. Het lijkt of de makers van MCBTH het voorstellingsvermogen van de toeschouwers een beetje onderschatten. Dus om te voorkomen dat we missen dat de heksen zich in Macbeths hoofd bevinden, grijpt acteur Tom Dewispelaere als ze zingen even naar zijn hoofd, alsof hij een migraineaanval heeft.

Die acteurs doen verder overigens keurig en ingetogen hun werk, maar als je letterlijk door de beelden van de regisseur wordt ingekleurd en de binnenwereld van je personage al door de muziek wordt verklankt, valt er als acteur niet heel veel meer te spelen. De hen van buiten opgelegde emoties ontmenselijken de personages. Dat kan een keuze zijn, als je 'Macbeth' speelt, maar het resultaat is klinisch theater. Hoe mooi, muzikaal en technisch vernuftig het ook is gemaakt.

In Nederland te zien op 23 en 24 oktober (Amsterdam) en 13 november (Rotterdam). www.toneelhuis.be

Jazz

Nicholas Payton Trio Bimhuis Amsterdam ****

De beroemde beeldend kunstenaar Henri Matisse besloot op latere leeftijd met links te gaan schilderen omdat hij het met rechts inmiddels te goed kon, dat bood geen uitdaging meer. Mogelijk speelde een dergelijke overweging een rol toen trompettist Nicholas Payton zijn nieuwe trio formeerde. De uit New Orleans afkomstige Payton is een trompetvirtuoos die lange tijd werd geassocieerd met het traditionalistische kamp van Wynton Marsalis.

Maar Payton is een andere weg ingeslagen en heeft ervoor gekozen om naast trompet ook Fender Rhodes en piano te gaan spelen. Vaak tegelijkertijd, met de ene hand de toetsen, met de andere trompet. Als toetsenist is Payton vaardig, maar hij haalt niet het niveau van zijn trompetspel. Precies dat aspect voegt spanning toe aan de muziek. Enerzijds omdat Payton het zichzelf moeilijker maakt. Anderzijds omdat hij zichzelf van repliek moet dienen. Met dit format heeft Payton bovendien een hybride band gecreëerd; het ene moment een trompettrio, dan weer een pianotrio, en dikwijls dus een driemans kwartet.

Op de recent verschenen cd '#Bam, Live At The Bohemian Caverns' levert die bijzondere samenstelling meestentijds sterke muziek op, maar er zijn ook passages waarin het drietal duidelijk een uitweg zoekt uit de over zichzelf afgeroepen, beperkte bewegingsvrijheid. De drummer op die cd, Miles Davis-veteraan Lenny White, was er in het Bimhuis niet bij. Zijn vervanger Adonis Rose is een prima drummer, maar een die nu en dan zo potig speelt dat hij de andere musici overstemt. Wat dat betreft, past de bescheiden maar trefzekere bassist Vicente Archer wat beter binnen het concept.

Want het knappe van de Nicholas Payton nieuwe stijl is zijn kwetsbaarheid. Onder meer in Keith Jarretts 'No Lonely Nights' en Thelonious Monks 'Pannonica' overrompelde hij de zaal met geestrijk en vooral breekbaar spel. Net als op de cd waren er momenten dat het trio vooral tastend leek; met niet zelden nadrukkelijke automatismen als vangnet. Ook in dat opzicht blijkt de groep hybride, een been in de traditie, een in iets anders, iets dat onzekerder is. Dat weifelende maakt het alleen maar boeiender, omdat je als publiek getuige bent van iets dat nog niet uitgekristalliseerd is. Bovendien verdwijnen de meeste bezwaren zo gauw Payton zijn trompet oppakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden