EEN KARIKATUUR

Een krant is pas een krant als er een politieke karikatuur in staat. Dat is al jaren mijn mening - en daar blijf ik bij. Wat dat betreft kom ik in Moskou goed aan mijn trekken. De meeste kranten hebben tekenaars in dienst. Sommige kranten zetten hun prenten op de voorpagina, zoals de Onafhankelijke krant en ook vaak de Moskowsky Komsomolets.

Dan zijn er nog weekbladen die regelmatig karikaturen bevatten. En dan bestaat ook het satirische tijdschrift Krokodil nog, opgericht in 1922, als wapen in de bolsjewistische strijd van Lenin tegen de rest van de wereld. De oplage, die vroeger in de miljoenen liep, is inmiddels gezakt tot even boven de tweehonderdduizend. Het was nooit een interessant blad en dat is het nog niet. Het verschijnt nog slechts een keer per maand. Het lijkt mij de vraag of het einde van dit jaar gehaald wordt.

The Moscow Times, het bijna-dagblad van Derk Sauer, (het verschijnt vijf keer per week) had vanaf het begin een tekenaar, Igor Shein. Een tekenaar die er zijn mag. Sinds kort is hij aangesloten bij het Cartoonists en Writers Syndicate, wat met enige trots vermeld werd. Dat betekent dat zijn tekeningen ook in andere kranten kunnen worden overgenomen. Of dat al gebeurd is, weet ik niet. Wat de lezer van The Moscow Times wel kan vaststellen is, dat tekeningen uit andere kranten worden overgenomen. En zo verscheen op 29 januari Tom Jansen op de plaats van Shein. Tien dagen eerder had de tekening in Trouw gestaan: Jeltsin in een auto zonder chauffeur. De belangrijkste hervormers hebben de regering verlaten, maar de Russische president verzekert, in zijn niet rijklare voertuig, dat er geen sprake is van verandering van richting! Een Russische vriend aan wie ik de tekening liet zien was het er geheel mee eens. Het is een illusie te denken dat er geen verandering van richting zal komen, nu deze hervormingsgezinde ministers opgestapt zijn.

Een week geleden liep ik door een metrostation waar altijd een rij van vrouwen en mannen staat met allerlei kranten en blaadjes. In het voorbijgaan zag ik een tekening waarvan ik dacht die eerder gezien te hebben. Teruglopend bleek ik gelijk te hebben: de tekening van Tom Jansen, met Jeltsin in zijn auto, op de voorpagina van de Sovjetskaja Gazeta, vlak onder de kop, prominenter kan een tekening niet in een krant staan. De Sovjetskaja Gazeta is een militante anti-Jeltsin-krant, die ten tijde van de bestorming van het Witte Huis een tijd verboden was. Het blad staat vol met lofzangen op de Sovjet-Unie, in de vorm van artikelen, maar ook in gedichten en tekeningen, waarin Lenin bewierookt wordt, alles op een uiterst patriottische toon.

Deze krant had dus de tekening van Tom in zwart wit overgenomen. Ik zei tegen de verkoper dat ik graag twee exemplaren wilde hebben. “Twee? ”, glunderde hij. Waarschijnlijk dacht hij met een van de laatste getrouwen te maken te hebben die de krant aan een ander verder geeft. Ik legde hem uit dat die tekening in een Nederlandse krant had gestaan en dat de tekenaar zeker niet had kunnen denken dat zijn tekening wordt gebruikt als wapen tegen Jeltsin. “Maar dat is toch een fantastische tekening? ,” zei hij opgetogen. Hij riep er een man bij die een eindje verder stond en een andere krant verkocht. Samen begonnen ze de tekening te bespreken. Jeltsin is voor de vrije markt, maar die bereikt hij niet, want de mensen die hem daarbij moeten helpen, Gajdar en Fjodorov, zijn vertrokken. “Die auto komt toch niet vooruit? ,” merkte de andere man op. “En dat is precies waarom ik de Sovjetskaja Gazeta verkoop, wnat ik ben tegen de vrije markt, dat is niets voor Rusland,” zei de ander. Hij vroeg mij de complimenten aan de tekenaar over te brengen, als ik die ooit zou zien.

In de metro dacht ik dat het niet de bedoeling van de tekenaar geweest zal zijn propaganda te maken voor de Sovjet-ideologie. Maar zijn tekening wordt er wel voor gebruikt. In de jaren zestig en zeventig kwam het regelmatig voor dat tekeningen van Fritz Behrendt, met name zijn felle anti-communistische, werden overgenomen in bladen van neo-nationaal-socialistische groeperingen in Duitsland. In die kringen werd (en en wordt) de oorlog nog altijd gezien als een strijd tegen het verderfelijke bolsjewisme. En dan is een tekening, waarop Chroetsjov bezig is de wereldbol op te vreten, prachtig ondersteunend materiaal. In bladen van racistische signatuur heb ik wel tekeningen gezien waarop de spilzucht van Afrikaanse leiders gehekeld wordt, van Moboeto bijvoorbeeld. Zo'n tekening wordt dan, hoe terecht die ook mag zijn, in het kader geplaatst van: die zwarten deugen van geen kant. Kan een tekenaar daartegen wat doen? Een enkele keer wordt een proces aangespannen. Ik ken een Duitse tekenaar die, met een dergelijk verschijnsel geconfronteerd, van een proces afzag omdat de publiciteit eromheen de zaak alleen nog beroerder kan maken. “Als ik mij moet bezighouden met de vraag hoeveel misbruik er van mijn werk gemaakt kan worden dan kan ik er beter mee ophouden,” sprak hij somber.

In een van de vele gangen van het metrostation Kievskaje, 'mijn' station, stond een man die de Sovjetskaja Gazeta voor zijn borst hield. Elke passant zag Jeltsin in zijn auto zitten. Er kwamen twee mannen van wie een een krant kocht. Lachend, op de tekening wijzend, verdwenen ze op de roltrap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden