Een Kapoor in de lobby

Bijna alle grote bedrijven in Nederland verzamelen kunst. Daar zit meer tussen dan fleurige, veilige werkjes. En die Dumas hangt niet alleen in de boardroom. De Vereniging Bedrijfscollecties Nederland viert haar tienjarig jubileum.

Over weinig zaken in de kunstwereld bestaan zoveel vooroordelen als over bedrijfscollecties. Ze zouden vooral fleurige, veilige werkjes bevatten. Die zouden alleen in de directiekamers hangen, onzichtbaar voor het gewone volk. En ook alleen maar totdat ze naar de veiling worden gebracht. Mede om dat beeld te bestrijden bundelden 25 bedrijven in 2005 de krachten en richtten de Vereniging Bedrijfscollecties Nederland (VBCN) op. Komende week wordt het tienjarig bestaan gevierd met een symposium en een tentoonstelling.

Voor die tentoonstelling hebben curatoren Alix de Massiac en Vincent van Velsen de verzamelingen van 29 van de inmiddels vijftig VBCN-leden statistisch doorgelicht. Op basis van medium, leeftijd en herkomst van de kunstenaar, jaar van aankoop en afmeting bepaalden zij wat het meest gemiddelde werk is. Een neoninstallatie van Navid Nuur, een briefwisseling van Frank Bloem, een hypnotiserend flikkerende video van Mark Titchner, zeefdrukken en schilderwerk van Michael Raedecker, Roy Villevoye, Robert Zandvliet en Emo Verkerk. Niet bepaald gezapige bloemstillevens of rustgevende landschapjes - van museumwaardige namen bovendien.

Bedrijfscollecties zijn een niet te onderschatten factor in de kunstwereld. UvA-onderzoeker Arnold Witte schatte in 2009 dat bedrijven goed waren voor ongeveer een tiende van alle kunstaankopen in Nederland. Hij becijferde het totale kunstbezit van de toenmalige VBCN-leden op 110.000 werken. Opgeteld bij de verzamelingen van niet-leden kwam hij uit op een kwart miljoen. Dat is ruim twee keer de collectie van het Stedelijk Museum Amsterdam en zes keer die van Boijmans Van Beuningen.

Ze zijn verenigd en treden gezamenlijk op, maar dé bedrijfscollectie bestaat niet. De onderlinge verschillen tussen VBCN-leden zijn groot. Advocatenkantoor Houthoff Buruma heeft bijvoorbeeld honderd stukken terwijl de ING-kantoren in binnen- en buitenland zo'n 15.000 kunstwerken bevatten. Er zijn bedrijven die zich toespitsen op één medium - zo is uitzendbureau Randstad gespecialiseerd in fotografie - maar dat is geen regel. Sommige collecties zijn museaal van kwaliteit, andere ontstijgen het niveau van kantooraankleding niet. Bij kleinere bedrijven die net beginnen te verzamelen beslist meestal een commissie samengesteld uit personeelsleden over aankopen. Meer gevestigde partijen hebben een expert in dienst en soms een complete kunstafdeling.

Binnen de vereniging voeren AEX-genoteerde bedrijven de boventoon, samen met overheidsorganisaties en ziekenhuizen. Die laatste groep heeft z'n omvangrijke kunstbezit grotendeels te danken aan de percentageregeling die in 1951 werd ingesteld. Bij de bouw van nieuwe kantoren en andere panden werd 1 procent van de bouwsom gereserveerd voor kunstaankoop en -opdrachten.

Het fenomeen bedrijfscollectie is nog niet zo heel oud. Enkele bedrijven lopen al langer mee. KPN begon bijvoorbeeld systematisch kunst te verzamelen direct na de Tweede Wereldoorlog, toen het nog onderdeel was van PTT. De meeste collecties dateren echter van de laatste drie decennia.

Verbetering van het werkklimaat was in de beginperiode vaak de belangrijkste reden om kunst op de werkvloer te introduceren. "Natuurlijk is de arbeidsprestatie hoger dan voorheen", zei industrieel Alexander Orlow in 1966 tegen Elseviers Weekblad. Boven de machines van zijn sigarettenfabriek in Zevenaar had hij grote doeken van Appel, Lucebert en Corneille laten ophangen. Werknemers waren aanvankelijk sceptisch maar raakten al snel gehecht aan 'hun' kunst. Orlows arbeidspsychologische insteek vond weerklank bij tal van bedrijven, die als onderdeel van het personeelsbeleid op grote schaal prenten en foto's kochten voor elk kantoorkamertje en iedere koffiecorner.

Collecties worden steeds vaker ingezet als onderdeel van de communicatie of wat tegenwoordig branding heet. Een Marlene Dumas in de boardroom is een mooi conversation piece dat onderhandelingen op weg kan helpen. Vooral bedrijven die geen fysieke producten maken, kunnen via hun kunstbezit laten zien waar ze voor staan. 'De mens' is zo een veelvoorkomend thema in de verzamelingen van banken.

'Maatschappelijk verantwoord ondernemen' is een andere vlag waaronder kunstbeleid van bedrijven kan vallen. Door te investeren in artistiek talent wordt iets teruggegeven aan de maatschappij. Die mecenaatsgedachte komt ook tot uiting in het ruimhartig uitlenen van werk aan musea. En soms wordt er ook geschonken; in 2013 ging de volledige NOG-collectie van SNS Reaal naar het Stedelijk Museum Schiedam.

Met die vermeende onzichtbaarheid van bedrijfscollectiekunst valt het dus wel mee. Er zijn bovendien nogal wat museale presentaties geweest de afgelopen jaren, zoals onlangs die van ING in het Cobra Museum. Topwerken staan vaak in de publiek toegankelijke lobby - op het hoofdkantoor van ABN Amro krijg je bijvoorbeeld Anish Kapoor, Thomas Struth en John Chamberlain geserveerd. Wie het AMC bezoekt, ziet tussen entree en poli al een half dozijn werken. En De Nederlandsche Bank, LUMC en Gasunie hebben zelfs een aparte tentoonstellingsruimte waar iedereen welkom is. Akzo Nobel opent er komend jaar eentje in het nieuwe hoofdkantoor.

Ook Rabobank had zo'n ruimte maar die is vorig jaar wegbezuinigd. Het verdwijnen van de Rabo Kunstzone in Utrecht legt de zwakke plek van bedrijfscollecties bloot. Eén pennestreek van een minder cultureel angehaucht directielid kan het aankoopbudget in de ijskast zetten of een expositieruimte om zeep helpen. Fusie of faillissement van het bedrijf is echter ernstiger. De kunst onderbrengen in een stichting biedt enige bescherming, maar over het algemeen geldt: als het bedrijf stopt, houdt ook de bedrijfscollectie op te bestaan.

Binnen die onzekere omgeving is het soms lastig manoeuvreren voor de collectieverantwoordelijken. Ze zoeken voortdurend naar nieuwe vormen om de collectie te benutten. Rabobank ondersteunt bijvoorbeeld onderzoek naar de conservering van polaroids, inclusief publicatie en tentoonstelling van Ulay in het Nederlands Fotomuseum. Die aanpak past in een trend. Vooral bij oudere collecties komt de nadruk steeds minder te liggen op acquisitie en meer op faciliteren en stimuleren. Onderscheidingen zoals de dit jaar in ere herstelde ABN Amro Kunstprijs, waarvan winnaar Melvin Moti een tentoonstelling heeft in de Hermitage Amsterdam, horen daar ook bij.

Vergeleken met Arnold Witte's ijkpunt uit 2009 is het totale kunstbezit van Nederlandse bedrijven gekrompen. Outsourcing heeft gezorgd voor minder werknemers en zij die nog in vaste dienst zijn, werken op flexplekken in kantoortuinen. Het gevolg: minder wanden om iets op te hangen. De prenten en grafiek die over de jaren in bulk zijn aangekocht, worden afgestoten en alleen de hoogwaardige kerncollectie blijft over. Dat betekent overigens niet dat het hele zaakje naar de veiling gaat. Enkele gevallen daargelaten, zoals de geveilde collecties van BAT en Bijenkorf, wordt er eigenlijk nooit echt verdiend aan bedrijfscollectiekunst. ING deed een groot deel van haar grafiek van de hand via eBay en stortte de opbrengst op de rekening van Unicef. Andere bedrijven geven het werk voor symbolische bedragen mee aan werknemers. Die kunnen dan het kunstwerk waar ze eerst op kantoor tegenaan keken, thuis boven hun bureau hangen.

Vanwege het jubileum van de VBCN is er vrijdag 18 december van 14.00-16.00 in het Auditorium van het Rijksmuseum het symposium '10 jaar vooruit! Kunst in/aan het werk'

De tentoonstelling 'VBCN 10 jaar jong' in Open Space in Amsterdam is te bezoeken van 18 december t/m 17 januari.

Twee kunstwerken in de lobby van ABN Amro's hoofdkantoor: links van Anish Kapoor, rechts van Robert Zandvliet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden