Een jaar voor de vrouw van Luther/Meer dan een ideale domineese

AMSTERDAM - Voor het eerst zullen de lutherse kerken een herdenkingsjaar wijden aan een vrouw. Volgend jaar is de 500ste geboortedag van Katharina von Bora, de vrouw van en achter de reformator Maarten Luther. Na het Lutherjaar (1996) en het Melanchtonjaar (1997) wordt 1999 het Katharina von Bora-jaar.

Meer dan 150 programma-onderdelen staan er al vast, congressen, tentoonstellingen, theaterproducties, concerten. En, want daar is de Duitse post altijd gul mee, er komt de onvermijdelijke postzegel.

Eén ding maken de organisatoren bij voorbaat duidelijk: het gaat bij de herdenking niet zozeer om Katharina-de-vrouw-van, het Luther toegewijde huisvrouwtje, de ideale dominese, maar om de 'opmerkelijke vrouw' die zijzelf was, op haar eigen manier volop betrokkene in de Reformatie, een vrouw die de catechismus leerde, de Schrift las, kende en lief had.

Katharina von Bora werd geboren op 29 januari 1499 in de buurt van Leipzig uit verarmde adel. Zij trad in bij de zusters cisterciënzerinnen, een streng slotklooster; zij was een zeer geletterde non, ze kende Latijn en leerde en ze had het wellicht tot abdis gebracht, als zij niet al vroeg in de jaren twintig van die eeuw onder invloed was geraakt van de nieuwe leer die via-via in het klooster was doorgedrongen.

Met enige gelijkgestemde gezellinnen ontsnapte zij uit het getraliede klooster en kwam in Wittenberg bij Luther terecht. In 1525 werd het huwelijk gesloten tussen de twee voormalige kloosterlingen; ze kregen zes kinderen, van wie twee jong stierven. Katharina werd de manager van het huishouden, dat meer omvatte dan Luthers gezinnetje alleen - een zoete inval voor studenten, voor familieleden en gasten voor korte of langere tijd.

Toen een bevriende kardinaal aan Luther bij gelegenheid van het huwelijk vijftig dukaten wilde geven, wees Luther de gift af, maar Katharina stond de bode op te wachten om alsnog even te vangen. Anders dan haar man besefte zij dat de schoorsteen niet sola gratia kon roken. Luther wist gaandeweg ook wie er bij hem in huis de baas was en sprak over Küthe als mein gnüdiger Herr. Hij moet ook eens gezegd hebben dat hij hartgrondig twijfelde aan de spreekwoordelijke onderdanigheid van de vrouw aan de man, waarover Paulus het heeft.

Katharina von Bora was een krachtige persoonlijkheid, met wie Luther het niet gemakkelijk had. Lucas Cranach de Oudere heeft haar geschilderd: geen gedweeë eega met een borduurwerkje op schoot, maar een streng-ogende, soevereine, onafhankelijke vrouw.

Weinigen zullen beweren dat Luther een sprookjeshuwelijk heeft gehad; hij hoefde niet zo nodig, ook niet met de zoveel jongere Küthe - zijn gepassioneerde, om niet te zeggen erotische liefdesbrieven aan haar ten spijt. Sommigen denken dat Katharina uit berekening met Luther trouwde, om bij wijze van spreken de abdis van de Reformatie te worden, nadat haar kloosterlijke carrière in de knop was gebroken. Wat ervan zij, heel wat echtparen hebben het in hun huwelijk moeizamer met elkaar getroffen dan Maarten en Küthe.

Zij overleefde Luther vijftien jaar. Op de vlucht voor oorlog en pest verongelukte zij in 1552 in Torgau, waar zij in de kerk is begraven.

Vorige week is op Hervormingsdag het eerste programmaonderdeel gehouden in Wittenberg, in de Duitse deelstaat Saksen-Anhalt, met onder meer een lezing van Elisabeth Moltmann-Wendel, de vooraanstaande Duitse feministische theologe, die zelf trouwens net als Küthe Luther meer is dan 'vrouw van' een beroemde theoloog.

De herdenking gaat door tot in december, rondom haar sterfdag. Het is de bedoeling dat de herdenking het klassieke beeld van deze vrouw corrigeert, maar ook in verdere zin dat het gangbare idee verdwijnt als ware de geschiedenis van de hervorming er een waarin vrouwen een onbeduidende rol hebben gespeeld. Dat was niet zo. Vrouwen hadden eigen netwerken die van belang zijn geweest voor de hele Reformatie. Nieuwe studie van het leven van Katharina Luther moet daarover meer aan het licht brengen.

Probst Heinrich Hamel, van de Evangelische Kirche in Saksen, erkent dat in de hele (kerk)geschiedenis de mannentheologie heeft bijgedragen aan de onderdrukking van vrouwen. Het Bora-jaar biedt de gelegenheid tot “een genezingsproces voor de theologie en ook voor de samenleving”.

Een jaar om Katharina Luther-von Bora uit de schaduw te halen van haar man - een moedige vrouw die zelf wat betreft godsdienst, huwelijk, economische status en politieke veiligheid koos voor een onzekere toekomst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden