Een jaar in Rutte III: Het CDA regeert op een spijkerbed

Beeld Tom Janssen

Het CDA, vandaag bijeen in Groningen, zit weer in de regering. Wat levert dat eigenlijk op? Bij het klimaatdebat trapt partijleider Sybrand Buma op de rem. En als het spannend wordt – de dividendbelasting, asielkinderen Lili en Howick – is de partij opvallend stil.

Voor het gebouw van ‘De Vereeniging’ in Nijmegen stonden weer zwarte en donkerblauwe Audi’s en BMW’s. Vijf jaar moest het CDA, toch een partij van bestuurders, het zonder bewindslieden stellen. Maar op het congres in Nijmegen, een jaar geleden, waren ze er weer, de CDA-ministers, net beëdigd en energiek in de startblokken.

Wopke Hoekstra (financiën), een veelbelovende jonge politicus uit het bedrijfsleven, Hugo de Jonge (volksgezondheid), de talentvolle wethouder, Ferdinand Grapperhaus (justitie), een stoer blok beton en Ank Bijleveld (defensie), ervaren op vele fronten. Sybrand Buma bleef als fractievoorzitter achter in de Tweede Kamer om ‘te waken over het regeerakkoord en tegelijk een krachtig CDA-geluid te laten horen’. Hoe staat het CDA er na een jaar regeren voor? Is die krachtige boodschap van de christen-democraten herkenbaar in Rutte III als het CDA vandaag samenkomt voor het partijcongres in Groningen?

Zelf temperde Buma een jaar geleden in Nijmegen de verwachtingen. Hij zei dat het CDA niet meer om de macht zou vechten en dat regeren geen doel op zich is. “Ik wil hier, als CDA’ers onder elkaar, een afspraak maken. We gaan het anders doen dan in het verleden. Regeren is een middel om iets voor Nederland te bereiken.” Daarbij zijn compromissen onvermijdelijk: “Het regeren is geen pluche, maar een spijkerbed.” Over wat het CDA wil bereiken, zei Buma: “Nederland eerlijker, veiliger en sterker maken.” In de eerste begroting die het kabinet op Prinsjesdag presenteerde wordt dat vooral bereikt met meer geld. Het kabinet heeft geluk; economisch zit het mee en dus is er wat extra te verdelen. Het kabinet besteedt geld aan belastingverlaging voor mensen met een baan, aan extra kinderbijslag, aan meer politieagenten en aan defensie.

Maar het politieke debat in Den Haag ging afgelopen jaar vooral over het nut van de afschaffing van de dividendbelasting, over een verblijfsvergunning van twee Armeense kinderen Lili en Howick en over het uitblijven van concrete maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan. De rol van het CDA varieert in deze kwesties van opvallend afwezig tot prominent dwarsligger.

Dividendbelasting

Vrij snel na de presentatie van het regeerakkoord liet Kamerlid Pieter Omtzigt weten dat het CDA geen voorstander is van afschaffing van de dividendbelasting. Partijleider Sybrand Buma corrigeerde dat en zei: “Wij hebben zeven maanden onderhandeld en in die tijd stond de wereld niet stil. Wij hadden te maken met de brexit en met de dreiging van een vijandige overname van AkzoNobel en meer van dergelijke zaken. Het doel is niet lastenverlichting voor het bedrijfsleven, maar werkgelegenheid. De banen van twee miljoen mensen in Nederland zijn afhankelijk van buitenlandse bedrijven.”

Na deze interne worsteling werd van het CDA weinig meer vernomen. D66 en ChristenUnie verkondigden keer op keer dat zij het nut van de maatregel niet zien maar afschaffing van de dividendbelasting wel goedkeuren omdat dat bij de formatie nu eenmaal is afgesproken. Buma steunde premier Rutte al tijdens de formatie toen die de dividendbelasting op tafel legde. De CDA-leider bleef dat ook het afgelopen jaar in Kamerdebatten doen, maar niemand die het opviel. In de verdediging en bij het intrekken van het voorstel vier weken geleden, stond de minister-president alleen.

Zo ging het ook bij het voornemen om twee Armeense kinderen, Lili en Howick, uit te zetten. Ze moeten terug, zei VVD-staatssecretaris Mark Harbers bij herhaling, want Armenië is een veilig land. De rechter oordeelde daar ook zo over. En Rutte zei dat je ‘soms hard’ moet zijn. Het CDA vindt dat eveneens, maar bleef stil, terwijl D66 en ChristenUnie voorzichtig een klein beetje oppositie gingen voeren.

De beweegreden is onbekend, maar Harbers maakte uiteindelijk toch gebruik van de wettelijke bevoegdheid om voor de twee kinderen een uitzondering te maken. Ze mogen blijven. D66 en ChristenUnie reageerden met een juichkreet. Alexander Pechtold: “Zorg dat er een goede oplossing komt voor kinderen die tussen de wal en het schip dreigen te vallen.” Het CDA roerde zich niet.

Sybrand van Haersma Buma (CDA) tijdens het debat met premier Rutte over het kabinetsbesluit om de dividendbelasting te behouden. Beeld ANP

Is Buma vaak muisstil omdat hij de VVD de klappen laat opvangen? Of zit besturen meer in het bloed van de burgemeesterszoon dan vanuit de Kamer het kabinet kritisch controleren? Zijn weekeinden zijn bezet met het lezen van stukken en het glad strijken van plooien in de coalitie. Hij is loyaal aan het kabinet waarvan hij aan de basis stond. Dat wordt voor hem nog belangrijker nu Pechtold, de leider van de andere grote middenpartij die onderhandelde over het kabinet, de politiek heeft verlaten.

In het boek ‘Tegen het cynisme’, verschenen in de aanloop naar de Kamerverkiezingen van 2017, schrijft Buma over die verantwoordelijkheid. Als jongetje van zes jaar was hij met zijn ouders vanuit zijn geboorteplaats Workum naar Amsterdam gereisd. De lunch werd genuttigd in een heuse ‘wolkenkrabber’ naast het centraal station. Met een druk op de knop gingen de deuren van de lift open en Sybrand liet als jongste de anderen voorgaan. “Zo hoort het”, schrijft hij. De deuren gingen al dicht voordat de kleine Sybrand naar voren kon stappen en zo bleef hij alleen achter en zette het op een huilen. “Waarom was ik niet sneller naar binnen gestapt? Simpelweg omdat het niet in me opkwam. Het was een ijzeren regel om anderen voor te laten gaan, een van de vele onbreekbare codes waarmee ik was opgevoed.”

Buma benadert de politiek vanuit plichtsbesef. Hij stelt dat hij heeft moeten leren om zich te presenteren en heeft moeten leren omgaan met beeldvorming. In zijn boek schrijft hij: “Diep vanbinnen speelt daarbij ergens ook nog steeds dat jongetje mee dat beneden bij de lift achterbleef omdat hij eerst alle anderen liet instappen.”

Bevolkingsgroei

Vragen stellen is vaak een belangrijk element in de speeches van Buma. Alsof hij het denken wil stimuleren. Bij het debat over de begroting in september bracht hij de demografische ontwikkeling van Nederland naar voren. Hij verwees naar de demograaf van het Centraal Bureau voor de Statistiek, Jan Latten, die bij zijn afscheid in Trouw zei: “Waarom buigt niemand zich over de bevolkingsgroei? Die overkomt ons gewoon.” Buma nam die vraag over en gaf bij ‘Pauw’ een toelichting. “Kunnen wij die groei aan? We moeten ook kijken naar migratie.” Voetbaltrainer Louis van Gaal, ook aan tafel, nam geen genoegen met vraagtekens en wilde een antwoord. “Hoe gaan wij met die migratie om. Goed of niet goed?” Het weerwoord van Buma bleef vaag: “Vraag is of wij goede afspraken kunnen maken over de beperking van de migratie? Dat moet wel.”

Wel duidelijk herkenbaar is het CDA-geluid over het klimaat. Tijdens de verkiezingscampagne en de formatie trapte het CDA al op de rem. Er was verzet tegen stevige maatregelen om klimaatverandering tegen te gaan. Op het partijcongres, een jaar geleden, sprak Buma dit nog dapper tegen. “Wie dacht dat het CDA niet duurzaam was, zit er faliekant naast. We gaan Parijs halen.” Maar dit was de laatste keer dat Buma een wervend verhaal hield voor het aanpakken van klimaatverandering. Het CDA ziet vooral problemen. De grootste zorg van het CDA is dat de burger de klimaatplannen niet accepteert, dat ze de Nederlander raken in de portemonnee. In een interview met Trouw: “Het moet niet worden dat de Teslarijder even aan de Opelrijder gaat vertellen hoe hij moet leven. Er wordt soms vergeten dat we deze grote opdracht met z’n állen moeten gaan doen.”

Tijdens de Algemene Beschouwingen in september, het Kamerdebat over de plannen van het kabinet voor het nieuwe jaar, zag Buma nog een ander probleem. Wat doet Nederland met ambitieuze plannen als het buitenland achterblijft? Dan zijn wij toch gekke Henkie en zoekt de industrie haar heil over de grens. Rutte antwoordde de CDA-fractievoorzitter dat in 2030 de uitstoot van kooldioxide 49 procent lager moet zijn in Nederland. De premier: “Als de heer Buma dat niet wil, had hij een ander regeerakkoord moeten sluiten.”

Identiteit

Zichtbaar is het CDA ook bij het voortdurende pleidooi voor de versterking van de Nederlandse identiteit. Buma is de verpersoonlijking daarvan. Hij publiceerde deze week een boek over Gerlacus Buma, een ver familielid dat vocht in het legers van Napoleon en koning Willem I en zo betrokken was bij de ontstaansgeschiedenis van Nederland. Hij begint zijn bijdragen in de Kamer vaak met een historisch feit. Bijvoorbeeld het 200-jarig bestaan van het Koninkrijk of de stellingen die Luther op de deur van een slotkerk spijkerde. Vervolgens trekt hij een parallel met het nu, zoals de balans die er hoort te zijn tussen individuele vrijheid en collectieve verantwoordelijkheid. Bij de vraag om aandacht voor identiteit zijn woorden belangrijk. Daden volgen later, als in de klaslokalen het volkslied klinkt. 

Andere Kamerleden van het CDA wijken niet af van de koers van Buma. Zij blijven keurig binnen de lijnen. Er zijn geen opwindende stellingen, er is geen gewaagd verhaal. Er is één uitzondering: Pieter Omtzigt. Die gaat zijn eigen weg, zoals hij altijd heeft gedaan sinds zijn entree in de Kamer. Nadat hij bij vorige verkiezingen nog naar de zijlijn werd gemanoeuvreerd, heeft het CDA nu in de gaten dat hij populair is bij de achterban en breder. Bij de laatste verkiezingen kreeg hij een eervolle vierde plaats op de kandidatenlijst en hij zit nu in het fractiebestuur. Omtzigt verkent de grenzen van de fractiediscipline en loyaliteit naar de coalitiepartners. Hij valt het kabinet aan als hij dat nodig vindt, maakt rumoer zolang dat geen brokken oplevert.

Het CDA voerde een verkiezingscampagne met een somber programma over de onzekerheid bij de burger en de samenleving die ‘langzaam afbrokkelt’.

Wat is het perspectief dat het CDA biedt en is er een trendbreuk zichtbaar na een jaar regeren? Er is extra geld voor gezinnen, het onderwijs en het leger. Maar aantal flexbanen stijgt nog, pensioenen zijn onzeker en woningen voor starters zijn moeilijk te krijgen. Daadkracht ontbreekt bij de coalitie waar ieder voorstel drie keer door vier partijen bekeken moet worden.

Buma houdt moed. In september, toen de Kamer terugkwam van de zomerpauze, zei hij dat het kabinet volop bezig is. “Het zou overmoedig zijn om na een jaar regeren te verwachten dat de zorgen als sneeuw voor de zon verdwijnen. De wissels van het spoor staan goed. De ingeslagen weg is juist. De opdracht is groot. Die voel ik zelf ook.”

Lees ook

Zo verdedigden de coalitiepartijen zich in het debat over de dividendbelasting

Eerst konden premier Rutte en de fractievoorzitters van de andere coalitiepartijen zich niet herinneren dat er memo’s waren over de omstreden afschaffing van de dividendbelasting. Laterbleken ze toch te bestaan. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden