Een Israëlische Salman Rushdie

Halverwege de jaren zestig kwam Ies Vorst kennis maken met ons gezin. Mijn vader stelde de nieuwe rabbijn van Amstelveen op de proef met een onbeantwoordbare vraag. Waarom had de Almachtige de Grote Moord op de joden niet voorkomen? Vorst, die zelf als kind in een concentratiekamp zat, pleitte God vrij. God had er juist alles aan gedaan om joden een goed leven te garanderen door ze de halacha, de joodse wet te geven. De Holocaust was het gevolg van het niet naleven van de halacha. Hadden joden collectief en nauwgezet een leven geleid volgens Gods voorschriften, dan was deze Ramp ons bespaard gebleven.

Het antwoord verbijsterde mijn vader en versterkte zijn atheïsme. Wat hem er niet van weerhield jarenlang de loofhut te bouwen voor de Vorsten. Het antwoord van rabbijn Vorst is logischer dan mijn vader dacht. De Verbonden die God sloot met Noach, Awraham, Jitschak, Ja'akov, Mosje, het joodse volk maakten een einde aan een willekeure toepassing van Gods Almacht. In 'ruil' voor Zijn belofte de mensheid nooit meer met een zondvloed te vernietigen, krijgt Noach oftewel de mens (gedeeltelijke) verantwoordelijkheid voor de Schepping. De hulpmiddelen/richtlijnen voor de mens daarbij zijn de zeven naar Noach vernoemde wetten. In de latere Verbonden - contracten dus tussen God en het joodse volk - krijgt het joodse volk macht over eigen leven en de Schepping in het algemeen. Houd je aan de wetten/richtlijnen en het leven/de Schepping ontplooit zich op de meest optimale manier.

De keerzijde van het contract is dat joden ook de verantwoordelijkheid moeten nemen voor wat hen overkomt of misgaat in de wereld. Dus ook voor de Sjoa.

Voor fundamenteel fatalisme - de Goden doen wat zij willen en de mens heeft zich maar te schikken - is in deze religieus-joodse manier van denken (let wel, niet de enige binnen het jodendom) geen plaats. Het geeft de kracht door te gaan in weerwil van rampen, maar het maakt sceptische joden als mijn vader niet minder kwaad op een God die het laat afweten met een (verondersteld) beroep op de eigen verantwoordelijkheid van de mens.

Israëls oud-opperrabbijn Ovadja Joseef heeft opperrechter Aharon Barak vergeleken met Joseph Goebbels. Waar haalt Joseef het lef voor deze misselijk makende vergelijking vandaan? Uit dezelfde redenering als rabbijn Vorst in de jaren zestig hanteerde. Met dat verschil, dat de eigen verantwoordelijkheid die God de mens/jood heeft gegeven niet wordt aangegrepen voor zelfkritiek, maar voor het verketteren van andere joden die de halacha niet boven alles stellen. Als er iets misgaat in de ogen van de ultra-orthodoxen ligt dat niet aan hen - zij houden Sjabbat, eten kosjer en leven seksueel puriteins - maar aan goddelozen, zoals Aharon Barak.

Aharon Barak leeft al jaren als de Israëlische Salman Rusdie. Uitspraken van het Hooggerechtshof hebben zoveel woede gewekt in ultra-orthodoxe kring, dat veiligheidsmensen hem dag en nacht moeten beschermen tegen aanslagen. Fatalisme kan de wil tot verbeteren van de wereld ondermijnen, verantwoordelijkheid dragen voor de wereld kan ontaarden in geweld tegen andersdenkenden als de eigen verantwoordelijkheid feitelijk niet serieus wordt genomen en de 'kwalijke ander' 'alle kwellingen van de wereld' (Ovadia Joseef) op zijn bord krijgt geschoven. Zoals Aharon Barak.

Daar staat tegenover dat de Israëlische, seculiere staat de ultra-orthodoxie - die die zionistische staat al een eeuw afwijst - dwingt anders te gaan leven dan God zou voorschrijven. De macht van de staat is immers bijna heilig in onze ogen.

Jacob Israël de Haan beschreef precies hetzelfde conflict al begin jaren twintig en koos tegen de zionistische dwingelandij van de orthodoxie. Het loont de moeite hem er nog eens op na te lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden