'Een IS-strijder heeft dezelfde ambities voor zijn kinderen als wij'

Thupten Jinpa, kind van Tibetaanse vluchtelingen. Beeld Jean-Pierre Jans

Zelden handelen we in het dagelijks leven vanuit compassie en begrip, stelt de Tibetaan Thupten Jinpa, voormalig monnik en dertig jaar lang de vaste vertaler van de Dalai Lama, in zijn nieuwste boek. En dat terwijl iedereen er volgens hem toe in staat is.

Misschien is het zaad voor compassie in zijn jeugd geplant, zegt Thupten Jinpa. Als kind van Tibetaanse vluchtelingen in een Indiaas arbeiderskamp waren de omstandigheden zwaar, maar ondanks alle ontberingen zegt hij enkel herinneringen van warmte en genegenheid te hebben aan zijn ouders en jeugd in India. "Ik weet niet hoe, maar ze hebben een hoopvolle en positieve houding tegenover de mensheid er bij mij ingeprent."

Thupten Jinpa is goedlachs. Geregeld eindigt hij zijn zinnen met een grote grijns op zijn gezicht, gevolgd door een aanstekelijke lach, ook als het over serieuze onderwerpen gaat.

Basisrechten van het individu
"Kijk naar de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens", zegt Jinpa. "Een cruciaal document, geworteld in het ideaal van compassie. We wilden nooit meer oorlog, en structureerden onze samenleving met de erkenning van de basisrechten van het individu als fundament. Die zijn maatgevend geworden. Mensen gebruiken ze om een systeem te beoordelen en eisen dat mensenrechten gerespecteerd worden. De landen die dat ideaal hebben omarmd, floreerden." Datzelfde kan compassie volgens Jinpa gaan doen.

Wie is Thupten Jinpa?
Thupten Jinpa (1958) groeide op in een Tibetaans arbeiderskamp in India. Zijn ouders ontvluchtten zijn geboorteland in 1959 na de Chinese bezetting. Op zijn negende ging hij in het klooster en studeerde vervolgens in Cambridge. Jinpa werd de vaste vertaler voor de Dalai Lama, doordat hij een van de weinigen in het klooster was die Engels sprak. Tegenwoordig woont Jinpa in het Canadese Montréal, met zijn vrouw en twee dochters. Als wetenschapper is de geboren Tibetaan onder meer actief aan de prestigieuze Amerikaanse Stanford University, waar hij meewerkte aan een compassietrainingsprogramma.

Maar wat bedoelt de voormalig boeddhistische monnik - hij verliet het klooster omdat hij een verlangen had naar een gezinsleven - als hij spreekt van compassie? Vriendelijk zegt hij een vrij simpele definitie te hebben. "Compassie is het natuurlijke gevoel van bezorgdheid dat bij ons opkomt bij het aangezicht van iemand die lijdt, of in nood is. Dat we daar iets aan willen doen." Die drang om te helpen is een natuurlijke impuls, stelt de Tibetaan. Compassie is volgens hem zoals liefde: je hoeft het niet te leren. "We hoeven niet te leren compassievol te zijn, zoals we niet hoeven leren lief te hebben."

Wat we volgens Jinpa wel moeten leren, is hoe die natuurlijke kant van onszelf 'aan te wakkeren'. Want dat een mens van nature in staat is tot compassie, betekent volgens de Tibetaan niet dat het altijd op de juiste manier naar buiten komt.

Extreme situatie
"We zijn geneigd compassie te reserveren voor een kleine cirkel van mensen om ons heen, vrienden en familie. In het geval van vreemden wordt het alleen geactiveerd in een extreme situatie. Wanneer iemand bloedt en schreeuwt om hulp." Dan reageren we als mensen, zegt Jinpa, en vragen we ons niet af of we diegene wel kennen of onze taal spreekt. "Dat hoeft dan niet, want het lijden en de nood snijden door alle lagen van discriminatie heen."

Volgens de Tibetaan neigt men in het Westen compassie te beperken tot het religieuze domein, of te verbannen naar een plek waar het verwacht wordt, zoals in ziekenhuizen. "Het speelt geen rol in het dagelijks leven. Zelden reageren we in een confronterende situatie met compassie en begrip. We laten het te vaak liggen als een reactie op een situatie, maar we gebruiken het niet als een kracht waaruit we ons verhouden tot de rest van de wereld."

En daar is reden genoeg voor, zegt Jinpa nuchter. Zelfs als je de - voor de hand liggende - ethische en altruïstische redenen weglaat. Want: "Compassie is een ethisch gebod, maar er zijn veel onderzoeken die aantonen dat leven vanuit je compassievolle zelf in je eigen voordeel is."

Dat is wat paradoxaal, geeft Jinpa toe. Want de kern van compassie, zoals hij het zelf formuleert, is juist jezelf inleven in een ander. "We zijn complexe wezens", reageert de vaste vertaler van de Dalai Lama schouderophalend. "Als we het argument voor compassie op zo'n hoog, ethisch niveau houden, verhouden mensen zich ertoe als tot een ideaal en zullen ze zich niet aangesproken voelen." De ethische argumenten kent iedereen al, argumenteert Jinpa. "Die vertellen religies al duizenden jaren."

Beeld Foto: Jean-Pierre Jans

Het cerebrale Westen
Door compassie te koppelen aan wetenschap, en dan met name de voordelen ervan, zijn mensen eerder overtuigd. Jinpa. "Wetenschap maakt compassie echt, vooral in het cerebrale Westen, en laat zien dat het niet een ideaal is dat is voorbehouden aan figuren als Moeder Theresa of de Dalai Lama." Meer dan eens haalt Jinpa een voorbeeld uit de wetenschap aan dat de positieve effecten van 'zijn' compassie onderschrijft. "Als je handelt uit ware vriendelijkheid, komen dezelfde chemicaliën in je hersenen vrij als wanneer je denkt aan het eten van een reep chocolade. Een euforisch gevoel."

De voormalig monnik maakt er geen geheim van dat zijn visie op compassie haar oorsprong vindt in zijn geloof. Maar zijn nieuwste boek, een gids voor compassie, is volgens Jinpa volledig gestript van religie. De diepste en beste waarheden zijn volgens hem universeel.

Leven met compassie en begrip klinkt een tikje vanzelfsprekend, erkent Jinpa, maar zegt daar meteen achteraan dat het een stuk ingewikkelder is dan het lijkt. "We willen graag geloven dat we compassievol zijn. Maar of je het nou bent of niet, je komt er dagelijks mee in aanraking. In de omgang met je vrouw, je kinderen, met de collega's op je werk. Daar kun je in testen tot op welke hoogte het een rol speelt in je leven, en hoe je reageert." Als voorbeeld van compassie in de praktijk noemt Jinpa die ene collega op het werk die misschien wat raar reageert. "Vraag jezelf dan af of diegene met iets zit in zijn privéleven, in plaats van dat je automatisch boos wordt. Uiteindelijk ben je het zelf die daar voordeel bij heeft. Het brengt begrip in een situatie."

Jinpa is er van overtuigd dat ook degene die in staat is verschrikkelijke dingen aan te richten bij een ander, toch ook het vermogen tot compassie bezit. Zelfs zij die het vanuit hun geloof rechtvaardigen andersdenkenden te doden, zoals Islamitische Staat (IS).

Conditionering
"We kunnen kiezen compassie te onderdrukken", zegt Jinpa. "Dat is wat je ziet bij IS. Ze hebben hun menselijkheid uitgeschakeld voor iedereen buiten hun cirkel." De Tibetaan ziet het als conditionering. Een ideologie. "Als je een ander gaat zien als ongelovig en het waard om te doden, zullen je houding en gevoelens ten opzichte van die persoon veranderen. Dan ben je in staat verschrikkelijke dingen te doen tegen 'buitenstaanders'. Het is hetzelfde als wat de nazi's tegen Joden deden."

Maar, benadrukt Jinpa, zelfs iemand die zo ver heen lijkt, bezit het vermogen tot compassie. "Weet je wat een IS-strijder antwoordt als je hem één op één vraagt wat hij later voor zijn kinderen wil? Dat ze succesvol worden, trouwen, gelukkig zijn." Lachend: "Precies de ambities die wij voor onze kinderen hebben!"

Ook als slachtoffer is het belangrijk compassievol te blijven, stelt Jinpa, om de andere zijde te kunnen begrijpen. Zo ook in zijn eigen thuisland, zegt hij, dat sinds ruim een halve eeuw wordt bezet door de Volksrepubliek China.

"Vanuit een compassievolle blik moeten we begrijpen waarom de Chinese autoriteiten er op aandringen Tibet te houden zoals ze nu doen", zegt Jinpa. "Door onderdrukking", voegt hij eraan toe. "We moeten meer moeite doen hun standpunt te begrijpen. Dat is een resultaat van compassie. Doen we dat niet, dan bekijken we het enkel vanuit het perspectief van hoe wij Tibetanen, als slachtoffers, de ontvangende kant zijn van de onrechtmatigheden in ons land." Want compassie betekent niet dat je je hoeft neer te leggen bij een uitkomst, zegt Jinpa, maar dat je onthoudt dat de persoon die tegenover je zit hetzelfde is als jij. Jinpa: "Je kunt iets afkeuren, je ertegen afzetten, maar die persoon is en blijft een mens. Dat brengt begrip in een situatie. Als je compassie meebrengt als motivatie, krijg je nooit spijt. Je hecht je niet aan de uitkomst, en je bent transparant over je intentie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden