Een Iraans taboe geschonden

Filmregisseur Mohsen Makhmalbaf wist niets over de bahai's. Bij de opnames voor 'The Gardener' ontdekte hij de relatie tussen een paradijselijke tuin, Perzische tapijten en een in Iran zwaar onderdrukte Perzische religie.

'Andere profeten waren meestal schaapherders. Ze liepen achter een kudde. Maar Bahaullah legde een tuin aan. Ik vind dat een fascinerend verschil.' Film-regisseur Mohsen Makhmalbaf is onder de indruk van zijn kennismaking met een geloofsgemeenschap die ongeveer 170 jaar geleden in zijn geboorteland ontstond, maar waarvan hij tot voor kort net als andere Iraniërs vrijwel niets wist.

Iraanse kleuters leren al wel dat bahai's onrein zijn. In de klas moeten ze, als ze moslim zijn, hun vinger opsteken. Als een van de kleintjes een bahai'tje is, krijgen zijn islamitische leeftijdgenootjes van de juf te horen: "Pas op! Hij is vuil! Als je hem aanraakt, dan moet je je handen wassen." Makhmalbaf: "Dat gevoel dat bahai's vuil zijn, is ook bij veel volwassenen blijven hangen". Volgens scherpslijpers onder de ayatollahs verdienen alle bahai's de doodstraf omdat ze afvallige moslims zouden zijn. Zo ver gaat het Iraanse bewind niet, maar het werkt wel verbeten aan maatschappelijke isolatie, meteen vanaf de kleutertijd dus.

Makhmalbaf gaf zijn kinderen liever zelf onderwijs, om ze te behoeden voor deze en andere indoctrinatie. "Daarom zijn ze zulke goede filmmakers geworden", zegt hij trots. Zijn drie dochters en zijn zoon hebben, net als hijzelf, prijzen gewonnen. Sinds de neergeslagen opstanden van 2009 hoeft de filmende familie zich niet langer in Iran te vertonen. Veel tijd brachten ze in dat land toch al niet door. Makhmalbaf senior verbleef twee jaar in Afghanistan, twee jaar in Pakistan en een half jaar in India, voordat hij zijn film over de bahai's maakte.

Met 'The Gardener' ('de tuinier', onlangs vertoond op het International Film Festival in Rotterdam) schond Makhmalbaf een zwaar Iraans taboe, want het door de overheid nagestreefde isolement van bahai's betekent vooral verzwijgen en negeren. Makhmalbaf: "Ook met mijn andere films schend ik taboes. Daarom hebben de Iraanse autoriteiten zo'n hekel aan me. Ik hang geen specifieke godsdienst aan, maar geloof wel in God. Van het bahaigeloof wist ik niets. Het is tragisch dat Iraniërs zo weinig afweten van de bahai's. De elite heeft hen geïsoleerd. Maar de bahai's hebben bewezen dat de Iraanse traditie niet alleen bestaat uit tirannen en ayatollahs. 170 jaar geleden ontwikkelden ze al verbazend vooruitstrevende ideeën over democratie en de positie van de vrouw."

Er zijn verschillende manieren om de bahai's in beeld te brengen. De in Nederland wonende cineast Reza Allamehzadeh liet illegaal de film 'Iranian Taboo' opnemen, die een klein jaar geleden in première ging. Hij laat absurde discriminatie op dorpsniveau zien, een ruzie bijvoorbeeld die uitbreekt als moslimboeren niet langer 'onreine' koeien van bahai's willen laten grazen op gemeenschappelijke weidegronden.

Ook een historische benadering is mogelijk, een documentaire met vergeelde negentiende-eeuwse beelden.

Makhmalbaf zocht een eigen manier om het bahaïsme in beelden te vangen. Ook hij stipt de geschiedenis aan, ook hij beschrijft de hedendaagse onderdrukking in Iran, zoals het verbod op hoger onderwijs, de wonderlijke processen tegen leiders van de bahaigemeenschap en grafschenners die lijken opgraven en verbranden. Toch is dat alles niet de kern van zijn film. Makhmalbaf richtte zijn aandacht op de symboliek van deze religie en vond die in de Israëlische steden Haifa en Akko. Daar bevinden zich het Wereldcentrum van de bahai's en de mausolea van de Bab en van Bahaullah, met daaromheen schitterende tuinen.

Vooral over die tuinen gaat zijn film. Hij vergelijkt ze met Perzische tapijten, dezelfde rijke variatie van bloemen uit de hele wereld die toch een eenheid vormen. Die tuinen drukken de kern uit van het bahaigeloof, vindt Makhmalbaf, de combinatie van pluralisme en eenheid. Zijn held is de tuinman. Naar hem is de film vernoemd. Makhmalbaf: "Ik zie hem als een profeet". Terwijl hij zijn planten en bloemen verzorgt, ontvouwt de hovenier in korte opmerkingen zijn filosofieën. Hij is een papoea. Staande bij de Middellandse Zee roept hij de mensheid toe: "Word volwassen!"

De film kent ook een heldin. Een vrouw danst, omringd door kinderen, door de prachtige tuinen en doet met een majesteitelijke beweging haar hoofddoek af. Ze symboliseert een van de iconen uit de begintijd van het bahaigeloof, Tahirih. Op een bijeenkomst van de Bab en zijn naaste medewerkers bevrijdde zij zich demonstratief van haar tsjadoor, een zeer revolutionaire actie in het negentiende-eeuwse Iran. De Bab betuigde zijn bewondering door haar Tahirih te noemen, 'de zuivere'. Kort daarna is ze geëxecuteerd.

Ook de zoon van Makhmalbaf maakt opnames. Net als de kijker wat verveeld raakt van al die bloemenperken, gazonnen en bomen, of van Afrikanen die gospels zingen voor Bahaullah, is er ineens actie: een knetterende ruzie tussen vader en zoon Makhmalbaf, midden in dat paradijs. "Ik dacht dat we een film over mensenrechten zouden maken!", roept de zoon geërgerd. "Maar dit lijkt meer op een propagandafilm voor de bahai's. Het is met alle religies toch hetzelfde? Zolang ze zwak zijn, zijn ze tolerant en zodra ze de macht hebben, worden ze zelf tiranniek." De tuinman-filosoof legt vriendelijk aan Makhmalbaf senior uit dat zijn zoon toch wel deugt.

Makhmalbaf: "Die ruzie was in scène gezet. Dit is natuurlijk geen propagandafilm. Hetzelfde verwijt kreeg ik toen ik Koerden en Afghanen filmde. Die woordenwisseling is misschien wel een waarschuwing aan de bahai's om niet in dezelfde fouten te vervallen als andere religies. En verder symboliseert ze het generatieconflict in Iran. Jongeren verwijten ons dat wij in de jaren zeventig Khomeini aan de macht hebben gebracht, waardoor zij nu in de ellende zitten. Maar hadden we dan niet in opstand moeten komen tegen de sjah? Hadden de Egyptische jongeren niet in opstand moeten komen tegen Moebarak omdat nu Morsi aan de macht is?

"Ik heb onder de sjah vierenhalf jaar in de gevangenis gezeten, vanaf mijn zeventiende. Ik ben vreselijk gefolterd, de littekens zijn er nog. We hadden pamfletten uitgedeeld. Onder de sjah was je in je privéleven vrij. Je mocht zelf weten of je naar de moskee ging en of je een hoofddoek droeg. Maar elk woord van kritiek was taboe. De revolutie zou het paradijs brengen, maar we kwamen in de hel terecht. We hebben ons laten bedriegen, Khomeini had een goede reputatie vanwege zijn verzet tegen de sjah. Alles ging ook heel geleidelijk. In het eerste jaar na de revolutie liepen er nog vrouwen in minirokken rond. Oriana Fallaci interviewde Khomeini en deed haar tsjadoor af."

Even verhuist de camera van Haifa naar Jeruzalem, een levensgevaarlijk kruitvat vol heiligheid voor Joden, christenen en moslims met alle bijbehorende conflicten. "Ze praten er veel over God, maar ze haten elkaar", zegt Makhmalbaf. "Ik ben bezorgd over het Midden-Oosten. Er kunnen heel tragische dingen gebeuren, zoiets als onder Hitler. Stop de haat, stop het extremisme, of dat nou vecht met messen of met atoombommen."

Toch is hij niet een en al pessimisme: "Op termijn ben ik hoopvol. Jongeren zijn veel beter geïnformeerd dan wij destijds." De film eindigt weer in de lusthof. In de slotscène plant Makhmalbaf zijn camera in een bloembed en geeft hij hem water. Makhmalbaf: "Slechte religie lokt geweld uit, slechte cinematografie ook. Daarom krijgt mijn camera dezelfde zorg als de flora."

Wie zijn de bahai's?
Heel kort samengevat is het bahaïsme halverwege de negentiende eeuw voortgekomen uit een messianistische beweging binnen de sjiitische islam. De resten van de in 1850 geëxecuteerde eerste voorman, de 'Bab', zouden later door zijn aanhangers vanuit Iran naar Akko (tegenwoordig Israël) zijn gesmokkeld, waar ze een mausoleum voor hem bouwden.

Zijn opvolger Bahaullah kwam als banneling eveneens in Akko terecht, in 1868, na een vele jaren durende odyssee, eerst door Iran en daarna door het Ottomaanse Rijk. Vaak was hij op de vlucht, soms kreeg hij een verbanning opgelegd. De sjah probeerde met een keiharde moordcampagne de nieuwe godsdienst in de kiem te smoren, wat hem in zijn eigen rijk goed lukte, zodat het bahaïsme in Iran een minuscule minderheid bleef van nog geen procent van de totale bevolking. Veruit de meeste van de ongeveer vijf miljoen bahai's wonen elders in de wereld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden