Een ideeëngeschiedenis die imponeert door de eruditie van de auteur

Arnold Heumakers: De esthetische revolutie. Boom, Amsterdam. 464 blz. euro 39,90 ***

De schrijver

Voor wie Arnold Heumakers niet kent: hij is criticus bij NRC Handelsblad en docent cultuurwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam. Eerder verscheen van hem 'De schaduw van de vooruitgang' (2003). Daarin verried hij al een voorkeur voor Duitse dichters en denkers. Die spelen ook weer een hoofdrol in 'De esthetische revolutie' (2015), een cultuurgeschiedenis en dissertatie tegelijk.

Zijn ambitie

'Welke plaats en betekenis heeft 'poëzie' tegenwoordig in de westerse cultuur?', vraagt Heumakers zich af in de inleiding. "Om deze vragen te kunnen beantwoorden zouden we meer moeten weten over de plaats en betekenis van de Romantiek in onze cultuur."

Dus volgt Heumakers het spoor terug naar (met name) de 18e eeuw. Toen bogen filosofen en schrijvers zich over kwesties die ook nu nog spelen. Maakte Anton Pieck kunst en schrijft Saskia Noort literatuur? Het is dankzij de Romantiek dat we ons deze vragen stellen.

Het resultaat

Een ideeëngeschiedenis die imponeert door de eruditie van de auteur. Alleen is het na bijna 400 bladzijden nog steeds knap lastig om de beginvraag beantwoorden. Anton Pieck en Saskia Noort keren niet terug in het recapitulerende 'Tot besluit' en dat is jammer.

Heumakers had expliciet mogen maken waarom zij aanleiding zijn tot vragen die men vroeger überhaupt niet stelde. Nu moet de lezer dat zelf afleiden. Heumakers beschrijft een proces waarin de dichter zich losmaakte van beroepsgroepen waarmee voorheen verwantschap bestond, zoals de schilder en beeldhouwer. De laatsten zouden we tegenwoordig aanduiden als ambachtslieden, terwijl de dichter promoveerde tot kunstenaar. Of eigenlijk is Kunstenaar een betere aanduiding.

Bij een nieuwe maatschappelijke positie hoorde namelijk een nieuwe taakstelling. Voortaan ging het er om een esthetische revolutie te bewerkstelligen. Zo'n voorhoedefunctie zul je Saskia Noort nooit horen opeisen. "Je schrijft een boek, een roman of een thriller", zei ze, "en dat is aangenaam om te lezen en het ene boek leest ingewikkelder dan het andere."

Veel te gewoontjes in de poëtica van de Romantiek.

Leerzaamste passage

'Ze voeden zich, trouwen, verwekken kinderen, worden oud, en laten kinderen na, die weer precies zo leven en precies zulke kinderen nalaten en dat tot in het oneindige voort.' Deze zin komt van Friedrich Schlegel. Met 'ze' doet hij op de gewone man, voor wie hij louter minachting kon opbrengen en daarmee was hij lang niet de enige. Voortdurend dreigt deze houding te ontaarden in een pose.

De Romantici wilden een esthetische revolutie, maar wat houdt dat hooggestemde ideaal precies in? Aan ronkende zinnen geen gebrek - poëzie en filosofie moeten een verbinding aangaan, streef naar een nieuwe mythologie -, maar het ontbreekt aan duidelijke aanknopingspunten, zoals Heumakers aangeeft. In dat geval kun je altijd nog afgeven op het klootjesvolk. Afkeer van het gewone oogt, althans oppervlakkig gezien, als een teken van diepgang en uitzonderlijkheid.

Reden om dit boek niet te lezen

'De esthetische revolutie' geeft zich niet makkelijk prijs, deels vanwege de hoeveelheid jargon. Het helpt als de lezer al enige voorkennis heeft en vertrouwd is met 'de transcendentale of regulatieve ideeën' van Immnauel Kant. Op sommige plekken is de informatiedichtheid erg hoog. Zeker aan het einde van het boek was een handreiking van de auteur nuttig geweest.

Zo gaat het in het laatste hoofdstuk, als ik het goed heb, over de plaats van literatuur in de huidige samenleving. Zij creëert, lezen we daar, een "imaginaire ruimte waar de eisen van de wereld lokaal en tijdelijk kunnen worden genegeerd". Zo'n definitie verheldert niet, maar vraagt weer om nieuwe definities, want wat verstaat Heumakers onder 'imaginaire ruimte' en 'de eisen van de wereld'?

Reden om dit boek wel te lezen

De lezer profiteert van de belezenheid van de auteur, die ruimhartig citeert uit de Romantische canon. Schiller, Novalis, Hölderlin - wie leest ze nog? Dankzij Heumakers komen deze dode Duitse dichters en denkers weer tot leven.

Trouw tipt filosofie

1. Wat betekent het allemaal? Thomas Nagel

2. Het religieuze bevrijd van religie John Dewey

3. De esthetische revolutie Arnold Heumakers

4. En dus bestaat God Emanuel Rutten en Jeroen de Ridder

5. Medeplichtig aan het verre kwaad? Cees de Groot

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden