Een ideale tweede man

Paus Benedictus XVI.Beeld ANP

Joseph Ratzinger wilde al ruim voor zijn benoeming tot paus terugtreden, maar hij kreeg er een aantal pauselijke tropenjaren bij. Hij was nu eenmaal de slimste en de wijste van alle kardinalen. Al bleek hij daarmee nog geen goede leider te zijn.

In de chaos van de Hitlerjaren, zo vertellen de biografen van paus Benedictus XVI, vond de familie Ratzinger steun in het katholieke geloof. Met bewonderenswaardige stijfkoppigheid weigerde vader Ratzinger, een politieagent, lid te worden van de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiter Partei, NSDAP.

Zijn zoons Georg en Joseph verrekten het evenzeer om bij de Hitlerjugend te gaan. Uiteindelijk werden ze allebei verplicht ingeschreven, zoals alle leerlingen van het seminarie waar zij studeerden. Maar Joseph zag er geen been in aan het einde van de oorlog te deserteren uit zijn gedwongen arbeid, om vervolgens krijgsgevangen te worden gemaakt.

Het geloof én zijn eigen verstand: op die twee is Joseph Ratzinger zijn hele leven blijven varen, ook al leek de hele wereld tegen hem. Eigenlijk was hij met zijn uitzonderlijke intellectuele begaafdheid voorbestemd om een geleerde in de kerk te worden en te blijven, maar hij werd tot verscheidene kerkpolitieke ambten geroepen, zelfs tot het hoogste.

Professor
Joseph Ratzinger werd na zijn studies in 1951 tot priester gewijd, tezamen met zijn broer Georg, met wie hij zijn hele leven nauw verbonden is gebleven. Ook met oudere zus Maria had hij een sterke band: tot haar dood in 1991 deelden zij een klein appartement in Rome.

Ratzinger werkte na zijn wijding kort in een parochie, maar maakte carrière als universitair docent in Freising, Bonn, Münster en Regensburg. Hij gold als iemand die moeiteloos discussies aankon met ook de abstractste filosofen, die hij begreep én gefundeerd kon tegenspreken.

In 1977 werd hij aartsbisschop van München-Freising en kardinaal. In 1981 werd hij prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, en daarmee de bewaker van de rechtzinnigheid van het katholieke geloof.

Het is veelzeggend dat Ratzinger destijds aan paus Johannes Paulus II toestemming vroeg of hij mocht blijven publiceren als wetenschapper. Hij is dat met grote vlijt blijven doen. En ook toen hij zelf paus was geworden, schreef hij boeken over Jezus die getuigen van een grote liefde voor het vak van docent.

Panzerkardinal
Joseph Ratzinger was als peritus (theologisch raadgever) betrokken bij het Tweede Vaticaans Concilie (1962-'65). Hij gold daar als een vurig pleitbezorger van vernieuwing, terwijl hij latere bekendheid kreeg als de Panzerkardinal, vanwege zijn geharnaste, conservatieve standpunten.

Zelf heeft Ratzinger steeds gezegd dat hij in de loop der jaren niet conservatiever werd, maar dat de rest van de kerk steeds progressiever is geworden. Dat is een beetje gemakkelijk gezegd, maar helemaal onzinnig is het ook niet. Het was de bedoeling van de concilievaders in de jaren zestig om de kerk bij de tijd te brengen, niet om de kerk volledig aan te passen, zoals latere vernieuwers suggereerden.

In elk geval is Ratzinger ervan overtuigd geraakt dat de traditie van de kerk zorgvuldig bewaakt moet worden. In zijn optiek is de rooms-katholieke kerk een baken van stabiliteit en morele gezondheid in een razendsnel veranderende wereld. Daarin vond hij een geestverwant in de man die hem naar Rome haalde: paus Johannes Paulus II. De charismatische, autoritaire Pool en de bedeesde, genuanceerd denkende Duitser vulden elkaar perfect aan.

Beeld ANP

Caritas
Vreemd genoeg zorgde Johannes Paulus II niet voor een opvolger. Hij kwijnde langzaam weg omdat hij vond dat hij net als Christus het lijden niet uit de weg mocht gaan - waarmee hij en passant ook het emeritaat van Ratzinger blokkeerde. Die droomde van een paar mooie laatste levensjaren met zijn broer, samen in hun geliefde Zuid-Duitsland, in een huis vol boeken en muziek.

Maar toen de Poolse paus in 2005 overleed, was Ratzinger de enige kardinaal die de indruk wekte te snappen welke kant de kerk op moest. Inhoudelijk kon hij dat ook prachtig uitleggen, zo vlak voor het consistorie waarin de nieuwe paus gekozen moest gaan worden, maar hoe dat politiek te regelen, daar had hij geen kaas van gegeten.

En zoals Joseph Ratzinger zijns ondanks ooit prefect was geworden van de belangrijkste Vaticaanse congregatie, werd hij nu, vermoeid en met tegenzin, gekozen tot paus Benedictus XVI.

Het begin was bemoedigend: Ratzinger koos de naam van een vredestichter (Benedictus XV was paus tijdens de Eerste Wereldoorlog) en liet een prachtige encycliek verschijnen: Deus caritas est, God is liefde. De voorheen zo geharnaste kardinaal bleek haarfijn te kunnen uitleggen hoe de menselijke liefde en de liefde van God aan elkaar verwant zijn, en hoe dat in ons leven kan doorwerken. De fijnproevers onder de kerkbeschouwers maakten zich op voor een pausschap van genuanceerde gedachten, in plaats van het grote gebaar waar de Poolse paus patent op had.

Communicatie
Maar hoe inhoudelijk rijk en genuanceerd het denken van Benedictus XVI ook is, in de beeldvorming verliest hij het voortdurend. Het schandaal van seksueel misbruik door priesters en religieuzen woekert onder meer door omdat het Vaticaan veel te laat en veel te zuinig reageert. Zelfs in het door en door katholieke Ierland wordt in regeringskringen openlijk met afschuw en nauw verholen woede gesproken over het falend morele leiderschap van de kerk.

Datzelfde gebeurt eigenlijk ook in de kwestie van de priesterbroederschap Pius X. De paus wil de deur naar deze ultra-orthodoxe groepering diplomatiek op een kier houden, maar hij vertrouwt op de kracht van argumenten en verzuimt een straatvechter te zijn. De ontkenning van de Holocaust door Williamson zet wereldwijd veel kwaad bloed en het duurt en duurt maar voor de paus publiekelijk afstand neemt.

Zo zijn er steeds kleine en grote schandalen die de indruk wekken dat deze paus misschien een briljant denker is, maar als manager en communicator fout op fout stapelt. Wat hem echt te verwijten valt, is dat hij geen mensen om zich heen verzamelt die hem adviseren op tactisch, communicatief en strategisch gebied. Hij blijft trouw aan zijn staf, al schutteren ze nog zo opzichtig. Het is alsof Benedictus XVI, met al zijn ervaring, nog steeds verbaasd naar de wereld kijkt en denkt: ja maar, ik heb toch gelijk?

Adviseur van jewelste
Elke organisatie zou zich een man als Joseph Ratzinger wensen: slim, belezen, loyaal, vriendelijk, hardwerkend, zelfstandig denkend en tegelijk buitengewoon toegewijd. Hij is een ideale tweede man, een adviseur van jewelste. Maar de kardinalen hebben hem overvraagd toen zij hem in 2005 aanwezen als Pontifex Maximus, de grote bruggenbouwer. Daar is iemand voor nodig die als vanzelf aandacht en gehoorzaamheid afdwingt, en die orde op zaken kan en durft stellen in het piepkleine centrum van de wereldkerk die de rooms-katholieke kerk is.

Niettemin moet Joseph Ratzinger worden nagegeven dat hij zichzelf trouw is gebleven: hij heeft zijn roeping vormgegeven en nu hij zichzelf niet meer in staat acht zijn taak te vervullen, treedt hij terug.

Van Beieren naar Vaticaanstad
16 april 1927 - Joseph Aloisius Ratzinger wordt geboren als jongste in een Beiers gezin met drie kinderen. Zijn vader Joseph is politieagent, zijn moeder Maria kokkin.

1939 - De leiding van het priesterseminarium in Traunstein meldt alle leerlingen die nog geen lid zijn van de Hitlerjugend verplicht aan. Ook Ratzinger. In de nadagen van de oorlog wordt zijn klas ingezet bij de luchtafweer van het leger.

1946-1951 - Studie filosofie en theologie in Freising en München.

1952-1977 - Lange en productieve carriere als wetenschapper, diverse leerstoelen als professor aan Duitse universiteitssteden.

1977 - Na zijn wijding tot aartsbisschop van Freising wordt Ratzinger in hetzelfde jaar kardinaal gemaakt. Hij begint zijn klim naar de hoogste plaats in de hiërarchie van de rooms-katholieke kerk. Hij wordt onder meer Prefect van de Congregatie voor de geloofsleer (1981), voorzitter van de Pauselijke commissie tot opstelling van een nieuwe Catechismus van de Katholieke Kerk en uiteindelijk Deken van het college van kardinalen (2002).

2005 - Ratzinger leidt de uitvaartmis van Paus Johannes Paulus II en wordt op 19 april verkozen tot de 265ste paus. Hij kiest de naam Benedictus, 'de gezegende'.

11 februari 2013 - Benedictus XVI maakt zijn aftreden op 28 februari aanstaande bekend.

Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden