Een ideaal van transparantie

Citizen of glass | interview | Op haar derde album breekt Agnes Obel met de pastorale pianopop van weleer, en schreef ze een spookachtige plaat rondom het concept van de glazen mens.

Agnes Obel kijkt vanuit een hotelbar op de elfde verdieping uit over de stad. Amsterdam strekt zich uit onder een striemende slagregen. Ze vraagt Paradiso aan te wijzen, waar ze volgende week moet spelen, tussen de skyline van kerktorens en grachtenpanden. Het uitzicht doet haar denken aan Kopenhagen, merkt ze op. Die stad verruilde de Deense muzikante tien jaar geleden voor Berlijn. Na haar eerste bezoek aan de Duitse hoofdstad was ze op slag verliefd, op de uitgestrektheid ervan, op het gevoel dat ze daar zichzelf opnieuw kon ontdekken.

Het is vervolgens een cliché om op te merken dat die pastorale pianopop waarmee ze de afgelopen jaren in heel Europa talloze zieltjes won, opvallend weinig grootsteeds klinkt. Ze weet het, haar tedere liedjes passen eerder bij een Scandinavische plattelandsidylle, eentje met veel herfstblaadjes en vroeg invallende duisternis. Maar haar nieuwe album 'Citizen of Glass' klinkt een stuk minder pastoraal of idyllisch.

Dit keer wilde ze iets anders. Ze zocht een concept, om te kijken of ze daaromheen een album kon maken. En niet een verzameling losse liedjes, hoe mooi ook, zoals op die vorige twee platen. Ze zocht voor dit album naar structuur.

"Een manier om dat aan te brengen is een vast thema. Ik wilde zien of ik kon beginnen met een titel, en of ik dat als uitgangspunt kon nemen voor de muziek, de teksten, de arrangementen, de instrumenten." Zie het als een artistieke uitdaging, beaamt ze.

Tijdens haar tournee rond haar vorige plaat 'Aventine' las ze een stuk over privacy in Der Spiegel, en haar oog bleef hangen bij het begrip 'gläserner Bürger'. Glazen mens. Citizen of Glass. Het was in de nasleep van WikiLeaks, Edward Snowden, NSA-surveillance, veiligheid versus privacy: die discussie werd flink gevoerd in het Duitsland met een bepaalde geschiedenis van machtsmisbruik door overheidsinstanties, legt Obel uit.

"Iemand die al zijn privacy kwijt is, is doorzichtig. Je kunt je privacy dan nooit meer terugwinnen. Een mens van glas: die beeldspraak resoneerde met iets in mij. Het artikel gebruikte het begrip in een politieke context, maar ik kon meteen omschrijven hoe het voelt om van glas te zijn. Het slaat ook op hoe je als artiest dingen vrijgeeft van jezelf." Voordat ze het artikel uit had, wist Obel dat ze het door haar gezochte muziekconcept gevonden had.

"Het idee van glas alleen al vond ik mooi om in muziek te verwerken. Glas is zowel breekbaar als sterk, zowel transparant als reflecterend, helder als vervormend." Vandaar die albumhoes, waar het vervormde, vervagende gezicht van Obel als meerdere reflecties is afgedrukt. Hoe klinkt glas? "Hoog, scherp, met spanning, iets dat elk moment kan breken. Die spanning wilde ik opnemen in mijn klankenpalet. En ik kon beschrijven hoe het voelde om van glas te zijn. Ik vond het mooi dat dit thema deels een politieke lading heeft, maar dat ik het ook vanuit mijn individuele perspectief kon invullen."

Lage mannenstem

Even tussendoor: vrees niet dat Obel met 'Citizen of Glass' een abstract muziekwerk aflevert, met de klank van glas als leidraad. Allerminst. Haar emotionele liedjes grijpen je nog steeds bij de keel, toetsen vormen nog steeds het uitgangspunt - alleen gebruikte ze verschillende orgels en synthesizers in plaats van de piano. De nummers hebben meer lagen van strijkers, en Obel experimtenteerde met productietechniek door onder andere haar eigen zangstem in 'Familiar' om te vormen tot lage mannenstem - 'zodat ik tegen het spook van mezelf zing'.

Bij wijze van research begon Obel met het lezen over privacyvraagstukken, sociale media en transparantie. "Maar ik zocht bijvoorbeeld ook gewoon het woordje glas op. Daar kwam ik trouwens niet veel verder mee, behalve dat ik nu weet hoe het gemaakt wordt. En ik kwam erachter dat er een gigantisch glasorgel bestaat, in Zuid-Frankrijk." Het werd iets te ingewikkeld dat ook nog te gebruiken, bovendien vond ze dat ze met onder andere een klavecimbel, celeste en een spinette al genoeg bijzondere instrumenten had om de klank van glas te benaderen. O, en ze had intussen speciaal een trautonium laten bouwen.

Elektrocuteren

Ja, een trautonium, een voorloper van de synthesizer, uit de jaren twintig van de vorige eeuw, ontwikkeld door de Duitse componist Oskar Sala. Obel is groot fan van de soundtrack van Hitchcocks film 'Birds' (1963), die werd gemaakt door Sala die met zijn trautonomium vogelgeluiden nabootst. Aan de andere kant van Duitsland vond Obel iemand die precies dat instrument kon nabouwen, op basis van Sala's ontwerpen. Zonder midi-output, natuurlijk, met een ouderwetse stroomaansluiting. Ze neemt het gevaarte maar niet mee op tournee, je zou er maar iemand mee elektrocuteren, lacht ze.

Het Trautonium - naast hoe het instrument het schrille geluid van glas benadert in openingsnummer 'Stretch Your Eyes' - past volgens Obel ook nog op een andere manier binnen het concept. "Het is een instrument uit een tijd waarin techniek veelbelovend was." De jaren twintig waren de tijd van het futurisme, het geloof in vooruitgang door techniek. Obel trekt een parallel met de tegenwoordige tijd, waarin de mogelijkheden van the internet of things, big data en sociale media schier oneindig lijken. "We leven in een tijd waarin iedereen achter de nieuwste iPhone aanloopt."

Andermans ogen

Daaronder is er de laag wat die techniek met ons doet. "Er is tegenwoordig een ideaal van transparantie, de trend om jezelf te documenteren en te laten zien. De techniek geeft iedereen de mogelijkheid een publiek te bereiken met een geënsceneerd leven. Je kunt naar jezelf kijken door de ogen van iemand anders."

Het is iets dat de samenleving verandert en doorwerkt in de kunsten: schrijvers, filmmakers en muzikanten nemen steeds vaker zichzelf als onderwerp. "Ook ik heb altijd mezelf als onderwerp genomen. En ik bedoel dit allemaal niet louter negatief of dystopisch. Er zit ook een fantastisch democratisch potentieel in. Ik lever op mijn album geen antwoorden, die heb ik ook niet, maar ik vind het wel iets waar we ons bewust van moeten zijn. We moeten niet vergeten dat geheimen ook wel-eens goed kunnen zijn."

Agnes Obel speelt op donderdag 3 november in Paradiso. Haar album 'Citizen of Glass' is verschenen bij PIAS.

'Ook ik neem mezelf als onderwerp. Maar vergeet niet dat geheimen ook weleens goed kunnen zijn.'

Agnes Obel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden