Een hopeloos verdeeld Amerika

Er is weinig over van de hoop die president Barack Obama de Amerikanen drie jaar geleden gaf. Wat is er aan de hand met 's werelds supermacht dat de kritiek op hem zo heftig is? Programmamaker Paul Rosenmöller ging deze zomer voor de Ikon op onderzoek uit.

Een vrij opmerkelijk bericht in een van de gratis dagbladen die bij het wegrestaurant in De Bilt op tafel liggen: Obama wil een rockplaat opnemen met nummers waarin hij zijn eigen beleid op de korrel neemt. Het Witte Huis schijnt een merkregistratie te hebben geclaimd voor The Oba-Man and His Wild Election Volunteers. De songtekst voor het nummer 'Presidential Drama' is al uitgelekt: You promised us all, yet in crisis we fall... Ironie om de verkiezingen van 2012 te winnen.

Programmamaker Paul Rosenmöller moet er hartelijk om lachen. Hij stelt dat het geen goed teken is als een president zich bedient van dergelijke tactieken die weinig met zijn core business te maken hebben. Van de Obama-euforie van drie jaar terug is weinig over. Paul Rosenmöller toog naar het land van de onbegrensde mogelijkheden om de stand van het land te peilen, tien jaar na 9/11 en drie jaar nadat Obama het land nieuwe hoop had gegeven.

Het resultaat van een maand dwars door het land reizen, van New York tot Arizona en van Kansas tot Californië, is de komende weken bij de Ikon te zien in zes documentaires. Het beeld is ontluisterend: het land is hopeloos verdeeld.

Aan Rosenmöller de analyse. "De Republikeinen verwachten veel van de overheid als het gaat om morele issues: abortus en het homohuwelijk", begint de oud-politicus, van 1994 tot 2002 fractievoorzitter van GroenLinks. "Maar als het de financiën betreft, is het anti-Washingtonsentiment bij conservatieve Amerikanen erg groot. Met belastinggeld banken overeind houden is in Amerika beduidend minder populair dan in Europa. Democraten verwachten juist veel interventies van de staat op sociaal-economisch vlak en zijn erg liberaal als het gaat om morele kwesties. Het is echt shoppen in wat je van Washington verwacht."

Hypocriet, zo lijkt het - van beide kanten. Rosenmöller stuitte tijdens zijn reis op meer tegenstrijdigheden. Een boer in Arizona bijvoorbeeld jaagt de Mexicaanse migranten het liefst persoonlijk van zijn land, als die het uitgestrekte gebied oversteken bij hun tocht naar een beter bestaan - te zien in de vijfde aflevering. "Het anti-immigratie-sentiment is het sterkst bij Republikeinen", zegt Rosenmöller. "Het gekke is dat zij de Hispanics die ze het land uit willen hebben, zelf inhuren om hun auto te wassen en op hun kinderen te passen. Een dubbele moraal en een situatie die niet veel anders is dan die van migranten in Nederland. Ze doen het werk dat blanken niet willen doen. Met alleen maar hoog opgeleide mensen stort de economie in elkaar."

Tegenover de xenofobe boer staat in dezelfde aflevering een gepensioneerde manager die gestrande en uitgeputte Mexicanen in de woestijn voorziet van water. Hij vindt de landsgrens een belemmering voor het begrip vrijheid, voor de Amerikaan zo cruciaal. Vrijheid geldt immers voor iedereen. Naïef, vindt Rosenmöller. "Je kunt niet zonder een vorm van regulering. De wereld is niet een vrije plek. Ook Amerika is een natiestaat. Je kunt niet iedereen binnenlaten. Amerika kent tien procent werkloosheid. Er zijn legale Amerikanen aan de onderkant van de samenleving die geen baan kunnen vinden omdat illegale Hispanics die functies vervullen."

Rosenmöller waardeert de geestdrift en het ondernemerschap van Amerikanen. "Je kunt als individu veel voor je land betekenen, het land is meer afhankelijk van jou dan jij van je land", parafraseert hij een uitspraak van oud-president Kennedy. "Je moet je talenten ontwikkelen. Doe je dat en verdien je er veel geld mee, dan is daar waardering voor in Amerika. Verdien je niet zoveel, is dat niet erg. Er wordt in Amerika niet zwaar neergekeken op de lagere beroepen. Ik vind: als mensen ook maar half kunnen werken, dan moeten ze dat doen. Maar ja, ik ben wel blij dat er in Nederland vangnetten zijn. Dat je in Amerika eerst om je ziekenfondspasje wordt gevraagd voordat er een ambulance wordt gebeld, vind ik schrijnend. Onze egalitaire samenleving heeft voordelen. Kijk maar naar wat er laatst in Londen gebeurde. Onze Vogelaar-wijken zien er beter uit dan de verpauperde Angelsaksische buurten."

In de tweede aflevering bezoekt Rosenmöller Detroit, ooit het hart van de na de crisis ineengestorte auto-industrie. "Elke metropool in de wereld dijt uit, maar hier kun je in de avondspits door de stad blazen over compleet verlaten wegen", verbaast hij zich. "De stad is zwaar getroffen door de crisis en is gereduceerd van twee miljoen inwoners tot 800.000. Ik ben er vrij pessimistisch over. Ik zie het daar de komende tien jaar niet goed gaan."

Nederland kent Amerika volgens Rosenmöller vooral van de grote steden: New York en Los Angeles. "Maar het verschil tussen New York en Kansas is groter dan tussen Nederland en Griekenland", merkt hij op. "Het zijn weliswaar de Verenigde Staten van Amerika, maar er zijn delen in Arizona waar Spaans de voertaal is; de diversiteit is enorm." Die verdeeldheid is van alle tijden. Dat verklaart echter nog niet waarom juist tijdens Obama's presidentschap het land zo gepolariseerd is.

De reden volgens Rosenmöller: Obama is zwart. Dat blanke Amerikanen hiermee anno 2011 nog steeds moeite hebben, blijkt uit de reacties van Amerikanen met wie hij sprak; al wilden ze dit niet voor de camera toegeven. "Iets nieuws is altijd controversieel", verklaart hij, zelf niet erg verrast door de nog heersende rassenkwestie. "Het is niet zo lang geleden dat de eerste zwarte vrouw in de bus bleef zitten en niet plaats maakte voor een blanke man - wat de wet toen voorschreef. Voor veel mensen is het een kwestie van: wie wil ik elke avond in mijn huiskamer hebben? Condaleeza Rice was weliswaar ook zwart, maar die zag je niet elke avond op tv en vertegenwoordigde niet het volk zoals een president dat doet." Daarbij vormen de oorlogen in Afghanistan en Irak en de crisis een 'krachtenveld' dat anders is dan de hoogconjunctuur van de jaren negentig. Rosenmöller: "De gemiddelde Amerikaan weet dat hij een deel is van de oplossing want hij moet er voor betalen, maar hij heeft niet het gevoel een deel van het probleem te zijn. Daar zit een blinde vlek, want dat je kunt lenen, betekent nog niet dat je het moet doen."

Het land van de vrijheid maar ook het land van de normen en waarden - het kenschetst het gepolariseerde Amerika bij uitstek. Een rechtse Amerikaan gunt zijn liberale buurvrouw niet haar vrije keuze tot abortus. Rosenmöller doet in de serie zijn best dit te begrijpen.

Voor een deel is dit gelukt. "Als het je opvatting is dat leven begint bij conceptie en als deze opvatting wordt bepaald door een letterlijke interpretatie van de Bijbel en dus als een digitale opvatting van God, dan wil je daar een norm van maken voor je land en blijft het niet beperkt tot een persoonlijke keuze." Verder is de heersende gedachte dat je het zelf moet doen in het leven. Rosenmöller: "Er is wel solidariteit, maar vooral via particuliere initiatieven. Overheden en grote liefdadigheidsinstanties kunnen rekenen op veel wantrouwen omdat er vaak geld verdwijnt. Amerikanen hebben gemeenschapszin, maar vooral in lokale gemeenschappen. Een Amerikaan geeft liever tien dollar aan iemand binnen de community dan dat hij zeven dollar belasting betaalt. Je ziet in Nederland ook steeds meer dat mensen liever een-op-een geven dan dat er bureaucratische instanties worden ingeschakeld."

Goed, maar hoe moet nu verder met Obama? Ook Rosenmöller was drie jaar terug niet immuun voor de 'Yes, we can'-euforie. Nu staat de president er slecht voor. "Ik heb van veel Amerikanen gehoord dat voorverkiezingen niet veel zeggen", nuanceert Rosenmöller. "Maar uiteindelijk draait het allemaal om de economie, en wat dat betreft pakken de wolken zich samen boven Obama. De werkloosheidcijfers willen niet dalen. Met de kwestie rond het schuldenplafond heeft hij het slecht gedaan. Toch denken veel Amerikanen dat hij gaat winnen. Het is namelijk onduidelijk wie zijn Republikeinse tegenstander moet worden. Je kunt over Obama zeggen wat je wilt: hij staat er wel."

a 'Paul Rosenmöller en het land van Obama'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden