Een hoofd in de pot met honing

Het is een rare gewaarwording voor de Turken, de afschaffing van de doodstraf. De galg is namelijk eeuwenlang de hoeksteen geweest van het fundament van brute afschrikking waarop alle Turkse overheden tot voor kort hun gezag bouwden.

De Ottomaanse sultans schreeuwden al om de haverklap de opdracht. ,,Onthoofden, en snel!'' Gaandeweg hun bewind werd er niet meer onthoofd, maar opgehangen. Het aantal terdoodveroordeelden werd met de tijd ook minder. Maar de doodstraf was er altijd.

In het spraakgebruik van de gewone man in de straat bestaat de doodstraf nog steeds, zelfs al is het al jaren geleden dat er in het land voor het laatst een executie is uitgevoerd. Gaat het over de corruptie in het land, dan roept de gewone man steevast dat er maar eens een paar schuldigen moeten worden opgehangen op het beroemde Taksimplein in Instanbul. Dan zou het met de smeergeldpraktijken snel afgelopen zijn.

Deze optie bestaat echter niet meer. Het Turkse parlement heeft besloten de doodstraf af te schaffen. Daarmee nam het parlement een belangrijk obstakel weg voor de toetreding tot de Europese Unie. De doodstraf heeft hetzelfde lot ondergaan als al haar slachtoffers. Op een hete zomerdag is er zonder genade een eind aan gemaakt.

Zo ging het ook met de overgrootvader van Kemal Dervis, de zaterdag afgetreden minister van economische zaken van Turkije. Overgrootvader Dervis was een intelligente man zonder ambities, die door de sultan in een periode van economische tegenspoed werd gevraagd als raadgever in geldzaken. De ironie wil dat de zojuist opgestapte minister Kemal Dervis om exact dezelfde redenen vorig jaar door de Turkse premier Bülent Ecevit uit Amerika is gehaald.

Overgrootvader Dervis kwam destijds niet aan opstappen toe. De sultan verwachtte wonderen en had geen zin om op zijn eigen uitgaven te korten. Het eindigde ermee dat het hoofd van Dervis op last van de sultan van het lichaam werd gescheiden en in een pot met honing werd gestopt. De honing hield verrotting tegen. De sultan wilde dat iedereen het hoofd van de econoom zou zien. Zijn onderdanen dienden hem zoveel mogelijk te vrezen.

De inwoners van het Ottomaanse Rijk beseften maar al te goed wat de sanctie was op falen, afwijkend gedrag of het beroeren van verboden vruchten. De zwarte slaven in de harem werden gedood als ze een van de haremvrouwen aanraakten, soldaten die vluchtten in oorlogstijd werden niet gespaard, boeren met een enigszins afwijkende geloofsovertuiging werden afgeslacht en protestzangers in Anatolië werden opgehangen. De Turkse generaal die er niet in slaagde om Wenen te veroveren, sloeg de hand aan zichzelf. Dat was beter dan een vernederende doodstraf in het centrum van Istanbul.

Elke machtwisseling in het land betekende nieuwe doodstraffen. Zo ging het na de ineenstorting van het Otto maanse rijk, direct na de Eerste Wereldoorlog. Generaal Mustafa Kemal stapte toen in een boot richting Anatolië om zonder goedkeuring van de sultan de krachten te bundelen tegen de bezetters en vervolgens een republiek op te richten. Deze Mustafa Kemal, die later de naam Atatürk (vader der Turken) kreeg, wist wat hem te wachten stond als hij faalde en in handen van de sultan kwam: de galg.

Eenmaal zelf president, stuurde Atatürk zijn eigen mannen de steden van Turkije in. Hij liet ze in elke stad de tegenstanders van de seculiere staat oppakken. Er werden in grote haast 'gerechten van vrijheid' opgericht. Speciale rechters legden in korte tijd aan tweeduizend politieke tegenstanders de doodstraf op. Het proces van het arresteren van de 'verraders', het berechten, het uitspreken van het vonnis en de executie namen vaak niet meer dan een paar dagen in beslag.

Jaren later, toen de seculiere republiek van Atatürk stevig was gegrondvest en er geen fundamentalistische dreiging meer bestond, zei Atatürk tegen een van zijn medewerkers: ,,Al die misselijkmakende mensen die we hebben laten ophangen, ze waren zo achterlijk en zo gevaarlijk. Het rare is dat niemand meer praat over wat zij allemaal hebben uitgevreten. Mensen hebben het er alleen over dat ze zijn opgehangen."

In 1930 haalde Atatürk het gevreesde afschrikmiddel opnieuw uit de kast. Zes gewapende mannen probeerden vanuit de kustplaats Menemen een fundamentalistische coup te plegen. Ze waren met geweren naar het stadhuis getrokken en kondigden er de terugkeer aan van de islamitische sjaria-wetgeving en de val van de republiek. Hun leider dreigde de bevolking. ,,Iedereen die zich tot de middaguren niet bij ons voegt, zal opgehangen worden.".

De opstandelingen onthoofdden met een zakmes de legercommandant die op de onlusten was afgestuurd, een 24-jarige onderwijzer die geen munitie bij zich had. Zijn hoofd werd op een stok door de straten van Menemen gedragen. Atatürks eerste reactie was dat hij de stad met de grond gelijk wilde maken. Uiteindelijk liet hij 'slechts' de opstandelingen executeren, 36 mannen in totaal.

De staatsgrepen die Turkije in de na-oorlogse jaren meemaakte, verliepen evenmin zonder executies. De eerste staatsgreep vond plaats in 1960, toen progressieve militairen een eind maakten aan het tien jaar durende bewind van premier Adnan Menderes, die aan de macht was gekomen na de eerste vrije verkiezingen in Turkije. De generaals vonden dat de religieuze Menderes het land financieel aan de afgrond had gebracht met zijn vele giften aan zijn conservatieve achterban.

De generaals namen geen halve maatregelen en hingen premier Menderes op, samen met de toenmalige ministers van buitenlandse en binnenlandse zaken. Het is nog steeds de meest spraakmakende executie in de Turkse geschiedenis.

De meest tragische doodstraffen zijn echter die van drie jonge revolutionairen geweest, elf jaar later. De staatsgreep in 1970 was in tegenstelling tot de vorige een rechtse. De generaals hadden hadden deze keer hun zinnen gezet op de linkse jeugdbeweging, die een communistisch Turkije nastreefde. De leiders van deze jongeren hadden op nogal klungelige wijze geprobeerd een gewapende opstand te beginnen.

Deniz Gezmis, Yusuf Arslan en Huseyin Inan wilden daarvoor de bergen intrekken. Om wapens te kunnen aanschaffen, beroofden ze eerst een bank in Ankara. De opbrengst viel vies tegen. Daarna beroofden ze een opslagplaats op een Amerikaanse legerbasis. Wapens vonden ze er niet, de zwarte korporaal die ze in gijzeling namen, moesten ze de volgende dag al vrijlaten omdat hij de hele tijd huilde.

De studenten werden opgepakt nadat ze op twee bromfietsen door de bittere kou de bergen in Oost-Anatolië waren ingetrokken, en zonder benzine waren geraakt. De meerderheid van het parlement en de generaals wilden de twintigers zien hangen.

De advocaat van de drie terdoodveroordeelden, Mukerrem Erdogan, herinnert zich de nacht van 6 mei in 1972: ,,Deniz zat glimlachend in zijn cel, handen en voeten geketend. Een cipier bracht een sigaret naar zijn mond. 'Deze laatste nacht rook ik tenminste filtersigaretten, al zijn ze wat duurder', grapte hij. Huseyin zei dat hij geloofde dat de strijd ook na zijn dood verder zou gaan. Hij sprak het uit als een vraag, alsof hij een bevestigend antwoord van mij wilde hebben.'' De drie revolutionairen riepen linkse leuzen toen ze naar de galg werden gebracht.

Acht jaar later was er weer een rechtse staatsgreep. Ook Kenan Evren, de leider van die coup, gaf bevel tot het uitvoeren van doodstraffen. Onder de slachtoffers was een linkse activist van zeventien jaar oud. Tot 1984 werden regelmatig doodvonnissen uitgesproken en uitgevoerd in het land.

Hoewel de doodstraf sindsdien alleen nog op papier bestond, was het niet makkelijk om die af te schaffen. Reden voor de grote weerstand was de arrestatie van Abdullah ücalan, ex-PKK-leider en tevens de meest gehate man in Turkije. Als hij tien jaar geleden zou zijn opgepakt, was hij zeker opgehangen. Maar anno 2002 wil Turkije zijn kandidatuurschap voor de Europese Unie niet riskeren.

Dankzij het vooruitzicht van een volledig EU-kandidaatschap hebben de parlementariërs de doodstraf uit de Grondwet geschrapt. Maar het blijft de vraag of ücalan het vege lijf kan redden. De extreem-rechtse partij MHP dringt aan op overplaatsing van ücalan naar een gewone gevangenis, waar hij niet meer alleen zal zijn. Wat hem daar kan overkomen, is ongewis. Als hij niet aan de galg kan sterven, dan maar elders. De doodstraf is misschien opgeheven in Turkije, de dood zelf niet.

Turkije schaft de doodstraf af. Formeel zou dat het land weinig moeite moeten kosten, want executies zijn al sinds 1984 niet meer in de praktijk gebracht. Toch viel het de Turken niet makkelijk om afscheid te nemen.

Overgrootvader Dervis hoefde niet op te stappen, hij werd onthoofd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden