Een hij, een zij of een 'genetische freak'?

testosteron | Als Caster Semenya zaterdag goud wint op de 800 meter, is het de vraag of ze ooit nog aan de Spelen mag deelnemen. Ze is speelbal in een oude discussie: wanneer ben je in topsport vrouw?

Caster Semenya (25) is opgevoed als vrouw, voelt zich vrouw. Tot ze sinds haar grootste triomf als atlete, in 2009 met het behalen van de wereldtitel op de 800 meter, door de sportwereld niet meer als zodanig wordt beschouwd.

Semenya heeft met haar brede borstkas, sterk gespierde schouders en smalle heupen niet alleen het voorkomen van een man, maar ook de kracht en snelheid. Op de atletiekbaan maakt dat haar onbereikbaar voor haar tegenstanders, die spreken van oneerlijke concurrentie.

Haar uiterlijk en overmacht heeft Semenya omdat ze hyperandrogeen is. Ze produceert, omdat ze net als mannen beschikt over een Y-chromosoom, veel meer dan de gemiddelde vrouw het spierversterkende hormoon testosteron. Daarmee is ze wel een 'zij', niet een 'hij', 'het' of 'een genetische freak' waarvoor ze op sociale media veelvuldig wordt uitgemaakt.

In de seksistische, vanwege haar donkere huid zelfs racistische discussie luidt op de Olympische Spelen de alles overheersende vraag: mag het Semenya worden toegestaan om tegen vrouwen te lopen? Aanvankelijk luidde het antwoord van de internationale atletiekfederatie IAAF daarop nee. Dankzij een juridische uitspraak vanuit onverwachte hoek staat ze in Rio toch als 'zekere winnaar' aan de start.

De Zuid-Afrikaanse werd in 2009 in Berlijn als onbekende 18-jarige wereldkampioene op de 800 meter, nadat ze enkele maanden eerder met 1.56,72 de snelste seizoenstijd had gelopen. Een dag later stond op het erepodium een geschokte tiener die was afgeschermd van de gebruikelijke persconferentie en een scala van medische specialisten op zich af zag komen. Want: is zij wel vrouw?

Leonard Chuene, voorzitter van de Zuid-Afrikaanse atletiekfederatie, verklaarde toen: "Ik laat niet toe dat ze haar vernederen alsof ze een misdaad heeft begaan. Haar misdaad is, dat ze is geboren zoals ze is geboren."

Dit soort discussies speelt al sinds vrouwen een eeuw geleden een aparte categorie afdwongen om te sporten. Om vrouwen met een verstoorde geslachtsontwikkeling en mannen die zich als vrouw vermommen uit te sluiten, werd in 1936 de geslachtstest ingevoerd. Een visuele test waarbij de genitaliën werden gecontroleerd.

Het was geen verzoek, maar een bevel: meisje, laat je broekje maar even zakken. De Nederlandse sprintster Foekje Dillema, destijds de grote concurrente van Fanny Blankers-Koen, werd in 1950 geschorst omdat ze zich niet aan die vernedering wilde onderwerpen. Pas deze eeuw werd met DNA-onderzoek bij Dillema een Y-chromosoom aangetoond, net zoals Semenya heeft.

De geslachtstest werd als mensonterend en discriminerend gezien, maar pas in 1992 afgeschaft. Semenya was in 2009 de eerste vrouw die weer aan een sekse-onderzoek werd onderworpen. Haar zaak leidde tot een nieuwe regel, die kort voor de Spelen van Londen door het IOC werd overgenomen. Er werd een grens bepaald: op een waarde boven 10 nanomol testosteron per liter bloed volgt uitsluiting. De meeste vrouwen scoren tussen 0,5 en 2,5; mannen tussen de 11 en 30.

Semenya wordt in Zuid-Afrika op handen gedragen, was in Londen vlagdrager tijdens de opening en won zilver in een voor haar matige tijd. Vlak voor die Spelen had ze zich moeten conformeren aan de nieuwe regel: haar testosteronniveau met hormoontherapie tot een aanvaardbaar niveau terugbrengen. Een operatie was het alternatief.

Daarna verdween ze een tijd van de aardbodem. Ze verloor haar snelheid en raakte in een depressie. De 'chemische castratie', ook wel toegepast bij transgenders die van geslacht willen veranderen, is goed beschouwd het tegenovergestelde van doping. Dat is mede vanwege mogelijke schadelijke effecten verboden. Het onderdrukken van het testosteronniveau kan ook schadelijke bijwerkingen hebben.

Vorig jaar kreeg Semenya onverwachte hulp. De Indiase sprintster Dutee Chand (in Rio figurant op de 100 meter) was op hyperandrogene gronden geschorst en vocht die beslissing aan bij het arbitragetribunaal Cas. Ze kreeg gelijk. De juristen oordeelden dat er te weinig bewijs was aangevoerd dat een hoog testosterongehalte tot betere prestaties leidt. De regel werd opgeschort, IAAF en IOC moeten voor juli 2017 met een nieuw voorstel komen.

"Die uitspraak was een mooie overwinning voor de mensenrechten, maar niet voor de sport", zegt Joanne Harper op de site sportsscientists.com. Ze is als transgender ervaringsdeskundige en bij de IAAF betrokken bij de ontwikkeling van de nieuwe regelgeving. "De realiteit van de sport is het biologisch voordeel. Wie te veel testosteron heeft, geniet van een oneigenlijk voordeel." Regels kunnen volgens haar nooit perfect zijn. "Een kleine minderheid moet worden gediscrimineerd om een oneindig veel grotere meerderheid in bescherming te nemen."

In Rio geldt even geen beperking op het testosterongehalte. Semenya, die vorig jaar de grootste moeite had onder de 2 minuten te blijven, liep dit jaar drie van de vier snelste tijden, met als hoogtepunt de 1.55,33 vorige maand in Monaco. Daarmee wordt ze als 'zekere winnaar' van de 800 meter gezien. Maar is ze bij de volgende Spelen nog vrouw genoeg om die titel te mogen verdedigen?

Wereldrecord kan tegen Semenya worden gebruikt

Toen de (destijds) Tsjechoslowaakse Jarmila Kratochvilova in 1983 haar nog altijd geldende wereldrecord vestigde van 1.53,28, werd nadrukkelijk ingezoomd op haar gespierde, mannelijk aandoende torso en ledematen. Die ontlokten vanwege haar afkomst vooral verdachtmakingen op het dopingfront. Semenya moet na 23 jaar met die toptijd af kunnen rekenen. Of ze dat wil, is de vraag. Het zou de aandacht alleen maar meer op haar vestigen en het argument van de IAAF en het IOC kunnen versterken dat een teveel aan testosteron leidt tot betere sportprestaties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden