Een hermetische wereld vol gelovige ketters

Steeds minder mensen zeggen te geloven en degenen die dat wel doen, geloven ook steeds minder. Is Nederland dus op weg een ongelovig land te worden? Niet wat theoloog en godsdienstfilosoof Taede Smedes betreft. "Heel wat gelovigen zijn in traditioneel opzicht ongelovigen. Tegelijkertijd zijn heel wat ongelovigen vanuit een strenge atheïstische visie bezien gelovigen", zegt hij in tijdschrift Volzin.

Smedes, van wie deze week het boek 'God, iets of niets?' verschijnt, erkent dat veel mensen afscheid hebben genomen van een bovennatuurlijke god die was uitgerust met uitvergrote menselijke eigenschappen - almachtig, alwetend - en die zich met iedereen persoonlijk bezighield. "Dat theïstische godsbeeld is op zijn retour. Maar dat wil niet zeggen dat mensen geen besef van transcendentie meer hebben: er is meer dan we kunnen waarnemen en meer dan tot materie te herleiden valt." Voor Smedes zelf geldt dat hij vasthoudt aan het woord 'God', zonder daar verdere enige invulling aan te geven. Eén ding weet hij wel: het echte leven is hier, en niet elders of toekomstig. "De werkelijkheid waar we hier en nu zijn, is de enige werkelijkheid die we hebben."

Eén werkelijkheid, en toch iets wat de mens en diens waarneming overstijgt - het is een thema dat ook aan de orde komt in een dubbelinterview met de filosofen Hans Achterhuis en Maarten van Buuren in Wapenveld (tijdschrift over geloof en cultuur). Van Buuren gaat uit van immanentie: "Je neemt zelf de beslissingen over goed of kwaad en dat komt uit je zelf voort. Bij transcendentie zeg je dat er een instantie boven of buiten jezelf is, die..."

Waarop Achterhuis uitroept: "Nee, nee!" Hij wil het transcendente onderbrengen bij de mens zelf, via 'een openheid die ik in verhalen hoor'. "Ik voel iets van transcendentie in beloften. Ik zeg niet dat het van God komt. Meer dat er iets hogers is dan ik." Hij verwijst naar Hannah Arendt die 'prachtige dingen heeft geschreven over vergeving en beloften'. "Vergeving die de schade van het verleden afsluit en de belofte die het samenleven naar de toekomst toe open legt."

In het protestantse magazine Woord en Dienst schrijft Aart Mak dat wij ons 'in het donker bevinden, en de waarheid niet bezitten', en dat dat pleit tegen de orthodoxie en voor de ketter. "Het probleem is alleen dat de meeste ketters die dat zeggen, geneigd zijn weer orthodox te worden door te vinden dat dit donker heel verhelderend is of dat het zo heeft moeten zijn."

Wat helder lijkt, is vaak alleen maar verstarrend, aldus Mak - dit naar aanleiding van het boek 'De orthodoxe ketter' van Peter Rollins. "Gelovigen weten het al gauw wel of dénken het te weten."

Geloof of ongeloof, transcendentie of immanentie, orthodox of ketters - misschien is het allemaal een kwestie van welke hersenhelft we aan het werk zetten. Niet in fysieke zin, alsof links het verstand zit en rechts het gevoel, maar wel als benadering, zegt de Britse psychiater Iain McGilchrist in The Optimist (voorheen Ode). Links analyseert, en haalt de dingen uit elkaar, rechts beseft dat het geheel meer is dan de som der delen. En dat is uiteindelijk belangrijker, vindt McGilchrist. "Tegenwoordig zijn alle beschikbare bronnen van intuïtief leven - culturele tradities, de natuur, het lichaam, religie en kunst - zo geconceptualiseerd, ontdaan van vitaliteit en gedeconstrueerd door de wereld van woorden, mechanische systemen en theorieën opgesteld door de linkerhemisfeer, dat ze niet meer in staat zijn ons te helpen verder te kijken dan die hermetische wereld."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden