Een hemel tussen gas en kolen

Vijf engelen in een immense gashouder in Oberhausen. Een hemel op een plateau van duizenden koolbriketten in een oude gaskrachtcentrale in Bochum. Het zijn geen alledaagsheden die worden gepresenteerd op de RuhrTriennale 2003.

Vorig jaar ging de RuhrTriennale, een festival dat zich grotendeels afspeelt op de voormalige werkplekken van de Ruhr-arbeider, met een budget van 41 miljoen euro van start. Gerard Mortier, flamboyant ex-leider van de Brusselse Munt en de Salzburger Festspiele, werd voor de eerste drie afleveringen aangesteld als intendant. Het is de bedoeling dat hij na een periode van drie jaar (2002, 2003, 2004) zijn functie overdraagt; de naam van toneel- en operaregisseur Jörgen Flimm gonst al rond als Mortiers gedoodverfde opvolger.

Met deze driejaarlijkse intendantenwissel probeert men het festival zo veel mogelijk open te houden voor verfrissende ideeën en invalshoeken en het te behoeden voor oud roest. Dat het festival zich gedeeltelijk tussen dit oude roest afspeelt, levert evenwel een schitterende meerwaarde op. Internationaal zie je een beweging weg van de 'normale' theaters. Het Holland Festival gebruikt een oude scheepswerf als locatie voor diverse producties, Pierre Audi van De Nederlandse Opera heeft zijn zinnen gezet op een oude tramremise in Amsterdam. Nergens is er echter zo'n concentratie aan schitterend industrieel erfgoed als in het Ruhr-gebied en de RuhrTriennale maakt daar met veel succes gebruik van.

Tegelijk met die tocht weg van het theater zoekt men internationaal naar nieuwe vormen van (muziek)theater. Afgelopen weekeinde was bijvoorbeeld in het Holland Festival de bijzonder geslaagde enscenering van Christoph Marthalers visie op 'Die schöne Müllerin' van Schubert te zien. Een nieuw soort muziektheater dat vorig jaar al op de RuhrTriennale succesvolle voorstellingen beleefde. Dit jaar liet Mortier Alain Platel en Sylvain Cambreling een voorstelling maken met dans, theater en muziek rondom Mozart. In de krachtcentrale van Duisburg ging 'Wolf ...oder wie Mozart auf den Hund kam' vorige maand in première.

En afgelopen woensdag smeedde Mortier in de Jahrhunderthalle in Bochum Thomas Mann, Giuseppe Verdi, Ralf Rothmann en de Duitse staalarbeider aan elkaar in de voorstelling 'Sentimenti'. Mortier zelf werkte mee aan de dramaturgie van deze voorstelling, die samen met hem geconcipieerd werd door Johans Simons, Paul Koek en Jeroen Willems van Zuidelijk Toneel Hollandia. De voorstelling wil een ode zijn aan de Duitse staalarbeider en een zoektocht naar het echte sentiment - 'sentiment als emotionele constellatie van het volledige, intensieve en onberekenbare gevoel dat tijd nodig heeft om zich geheel te ontvouwen.'

Het staat er heel mooi uitgelegd in het programmaboek van de RuhrTriennale en de makers hebben zich inderdaad de tijd gegund om dit ware sentiment te (onder)zoeken: tweeëneenhalf uur duurt de zoektocht, maar het resultaat is wisselvallig. Mortier zelf gaf voorafgaand aan de première tekst en uitleg. Daar vertelde hij dat een fragment uit Thomas Manns 'Der Zauberberg' de aanzet had gegeven tot 'Sentimenti'. Het bewuste fragment gaat over een oude koffergrammofoon en de daarbij behorende 78-toeren platen. Mann beschrijft hoe Hans Castorp luistert naar het slotduet uit Verdi's 'Aida' waarin de twee levend begraven geliefden over hun toekomstige hemel zingen.

Op zoek naar een verhaal waarin het idee van Manns koffergrammofoon zou passen kwam men uit bij de roman 'Milch und Kohle' van Ralf Rothmann (2000) waarin de jeugd van Simon in de zestiger jaren in het Ruhrgebied beschreven wordt. De bedoeling was om dit verhaal te koppelen aan een kaleidoscoop van operamuziek, maar men koos uiteindelijk voor de muziek van Verdi, de componist die voor het gewone volk schreef. In Rothmanns verhaal wordt Simons moeder verliefd op de Italiaanse gastarbeider Gino Perfetto en sterft tenslotte aan longkanker. In deze leefgemeenschap zijn de bewoners voortdurend op zoek naar hun eigen hemel; een hemel die zij moeten vinden op een plateau van duizenden briketten waarop voorop een grammofoonspeler staat. Een prachtig beeld middenin de enorme fabriekshal waar het daglicht langzaam steeds minder wordt.

De linken in Rotmanns verhaal met Verdi's muziek liggen voor het oprapen. Gekozen is voor de 'dijenkletsers', de 'draaiorgelnummers' die je vroeger op 78-toeren platen tegenkwam. De muziek is bewerkt (Paul Koek) voor een klein ensemble dat eerder associaties oproept met een orkestje op het chique Florian-terras van het Venetiaanse San Marco-plein dan met een Duits hoempa-bandje. Er zijn vier echte zangers en ook acteur Jeroen Willems mengt zich zingend in het geheel. Prachtig is de schuifelende opkomst van de zieke moeder (fantastische rol van Chris Nietvelt) helemaal van achter uit de hal. Achter haar loopt sopraan Elzbieta Szmytka die 'Caro nome' uit 'Rigoletto' zingt. Hier is inderdaad sprake van echt sentiment, maar gedurende de voortstelling breekt de link. De verschillende elementen gaan geen verbinding aan, leveren geen aangenaam amalgaam op.

Verdi wordt ingezet op te overduidelijke momenten: 'La donna è mobile' na het overspel met de Italiaan, 'Addio del passato' tijdens het lange, lange sterven van de moeder. Sentiment verandert daar in sentimentaliteit. Van lieverlee ga je ook afvragen wat al die briketten in het decor daar eigenlijk doen - er wordt niets mee gedaan, alleen de blote voeten van moeder kleuren steeds zwarter. En waar zit nou die ode aan de arbeider? Mooi is wel de slotmuziek: Azucena's aria uit 'Il trovatore'. 'Che s'alza in ciel' zingt mezzo Dagmar Peckova - 'die opstijgt ten hemel'. Ze zingt over een oplaaiende vlam, maar overdrachtelijk gaat het waarschijnlijk over de ziel van Simons moeder.

Bewust of onbewust ligt daar de link met de installatie van Bill Viola in de torenhoge gashouder (bijna 120 meter) van Oberhausen. Op vijf enorme videoschermen die aan de binnenwand op verschillende niveau's zijn opgehangen, toont Viola ons zijn engelen, die vanuit het water ten hemel opstijgen. 'Five angels for the Millenium' (2000-2001) werd niet voor de gashouder in Oberhausen gemaakt, maar de gigantische doeken hangen er geweldig op hun plek.

Je ogen moeten lang wennen aan de duisternis binnenin de gashouder. Je oren worden overvallen door het constante, dreigende geraas van water. Langzaam gaat de blik omhoog en heel langzaam (Viola's videokunst vaart bij traagheid) komen er rimpelingen in de verschillende wateroppervlakken, verandert de lichtinval, lijkt er vanonder het water een geiser actief te worden en zwelt het geraas aan. In één video ('Ascending Angel) vliegt een soort horror-figuur plotsklaps boven het water, de armen vreemd gespreid. Hoger en hoger gaat hij, verdwijnt uit beeld, de trage druppelregen die hij achterlaat is als een hemel vol sterren. Lang en indringend moet je naar de beelden kijken eer je doorhebt dat de 'engel' niet uit het water opstijgt, maar juist op de rug in het water valt. Viola heeft zijn camera onder water opgesteld en heeft het gefilmde beeld van de vallende man vervolgens op zijn kop gedraaid, waardoor het vallen op vliegen lijkt.

In een prachtig afgestemde sequentie volgen de vallende vluchten van de vijf engelen elkaar op; vier zijn er blauwig-groen, eentje ('Fire Angel') vuurrood. Het zijn wezens uit een spiritueel tussengebied die zich met donderend geraas ineens aan je opdringen en weer uit beeld verdwijnen. Met een lift kun je naar boven om de engelen vanuit een ander gezichtspunt te bekijken. Ga je nog hoger, dan kom je op het dak van de gashouder. Als vanaf een kerktoren kijk je neer op dat wonderbaarlijke Ruhrgebied en even waan je jezelf een zwevende engel. Wat een geweldige plek voor deze engelen.

Mortier heeft met het naar Oberhausen halen van Viola's video-installatie een meesterzet gedaan. Hier heerst het echte ongrijpbare sentiment waarnaar men een dag eerder in Bochum vergeefs op zoek ging.

'Sentimenti' van Zuidelijk Toneel Hollandia is nog te zien in juni (25, 26, 28, 29) en juli (1, 2, 3 en 6) in de Jahrhunderthalle in Bochum. 'Five angels for the Millenium' van Bill Viola is tot 5 oktober te zien in de Gasometer van Oberhausen. Info: www.ruhrtriennale.de of 0049 700 20023456.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden