Een held, maar niet meer voor iedereen

Engelsen eren Gandhi, in India klinkt juist kritiek op zijn ideeën

Het is misschien wel de grootste eer die een mens in Groot-Brittannië te beurt kan vallen: een standbeeld op Parliament Square in Londen. Sinds zaterdag staat er een van Mahatma Gandhi, de man die de Britten met zijn filosofie van geweldloosheid op de knieën dwong en India onafhankelijk maakte. Een universele held, nietwaar.

In Londen was iedereen het daar in ieder geval over eens, ook al was dat daar zeker niet altijd het geval. Gandhi staat vlakbij zijn grootste vijand van weleer, Winston Churchill, die hem bij gelegenheid een 'opruiende fakir' noemde. De Britten werden destijds gek van de advocaat, die in zijn lendendoek, met zijn hongerstakingen en oproepen tot burgerlijke ongehoorzaamheid, de Indiase geesten rijp maakte voor zelfbestuur.

In het Westen loopt iedereen inmiddels met de man weg, en beklijft vooral het hagiografische beeld dat geschetst werd in de Oscarwinnende film 'Gandhi' (1982). Volgens de Britse premier David Cameron zal Gandhi's "aanpak van geweldloosheid voor altijd resoneren". Vergeten zijn zijn dwarsliggerij, en de soms nogal traditionele of ronduit merkwaardige ideeën op het vlak van persoonlijke hygiëne, seksualiteit en eetgedrag die hij er als devoot hindoe op nahield. Zo beschrijft auteur Patrick French in zijn boek 'De vrijheid of de dood' hoe Gandhi op latere leeftijd met zijn nichtjes in bed sliep om zo zijn zelfopgelegde celibaat op de proef te stellen.

In India, waar hij geldt als vader des vaderlands en zijn portret en uitspraken nog overal te vinden zijn, lijkt er daarentegen iets te veranderen in de beeldvorming. Lang was kritiek op Gandhi er taboe, maar het afgelopen jaar klonk er van links en rechts hard commentaar op Gandhi's ideeën en nalatenschap.

Uit progressieve hoek klinkt vooral kritiek op Gandhi's sociale wereldbeschouwing. In zijn tijd als advocaat in Zuid-Afrika streed hij voor gelijke rechten voor de Indiërs die daar woonden. Maar, zo blijkt uit kritische studies die de laatste jaren verschenen, dat betekende niet dat hij zich de positie van de zwarte Zuid-Afrikanen aantrok, sterker, die noemde hij doorgaans 'kaffers'. Dat was zelfs voor zijn tijd - de jaren rond de vorige eeuwwisseling - nogal reactionair.

Ook zijn ideeën over de Indiase maatschappij worden tegenwoordig door linkse Indiërs niet meer gewaardeerd. Gandhi doopte de onaanraakbaren in de samenleving 'kinderen van God'. Patriarchaal, vindt progressief India dat nu. Auteur Arundhati Roy noemt het verhaal dat altijd over Gandhi verteld is een leugen. "Zijn doctrine van geweldloosheid was gevestigd op acceptatie van de meest brute sociale hiërarchie die de wereld ooit heeft gekend: het kastenstelsel."

Aan de andere kant van het politieke spectrum liegt de kritiek er ook niet om. De laatste maanden gaan er in nationalistisch-hindoeïstische hoek stemmen op om een standbeeld of zelfs een tempel voor Gandhi's moordenaar Nathuram Godse op te richten. Godse was zelf afkomstig uit de RSS, de radicale beweging waar ook de huidige premier Modi in geworteld is.

Godse vermoordde Gandhi (in 1948) omdat hij hem verantwoordelijk hield voor de scheiding van India en Pakistan, en de honderdduizenden hindoedoden die daarbij vielen. Maar hij was het ook principieel oneens met de geweldloosheid van Gandhi, die volgens hem tot 'ontmanning' van de hindoes leidde, en moslims en dus Pakistan bevoordeelde. Het zijn argumenten die nu weer 'resoneren' onder militante hindoes, die zich sinds Modi vorig jaar aan de macht kwam bovendien gesterkt voelen hun ideeën publiekelijk te verkondigen. Binnen Modi's partij zijn er mensen die de Godse-verering steunen, zoals een parlementslid dat de moordenaar een patriot noemde.

Toch klinkt de kritiek op Gandhi vooral van de flanken. Modi zelf houdt zich er verre van, sterker, hij spant sinds zijn aantreden als premier het gedachtengoed van Gandhi regelmatig voor zijn eigen politieke karretje. Zijn campagne om India schoon te maken heeft bijvoorbeeld als logo het 'ziekenfondsbrilletje' van Gandhi. Dat is niet alleen een kwestie van opportunisme, denkt auteur French: "Modi en Gandhi hebben sommige ideeën over de universele boodschap van het hindoeïsme gemeen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden