Een heks, daar zit de duivel achter

Als het gerucht ging dat je heks was, volgde meestal ook wel het bewijs, desnoods door marteling

Waar zijn die dagboeken van 1692 toch gebleven? In de Engelse kolonie Massachusetts Bay, gesticht door strenge protestanten die normaal gesproken met grote toewijding bijhielden wie wat deed, goed en kwaad, lijkt dat jaar collectief de lust in het kroniekschrijven te zijn gedoofd. In sommige geschriften worden vele maanden overgeslagen. Uit andere zijn pagina's verwijderd.

Het was dan ook een jaar om snel te vergeten. In januari begonnen meisjes in het dorpje Salem zich vreemd te gedragen, allereerst de dochter en een nichtje van de dominee. Bij het minste of geringste kregen ze toevallen. Eerst wekte het vooral medelijden op bij de dorpelingen, maar al gauw deed een gerucht de ronde: de meisjes waren behekst.

Wat ging er door die boeren, kleermakers, timmerlieden en dienstmeisjes heen bij het bericht dat de duivel in het geheim bekeerlingen onder hen had gemaakt? Wat gebeurde er met je als de buren met de vinger naar jou wezen? In haar boek 'The Witches' slaagt Stacey Schiff erin, de lezer terug te plaatsen in een tijd en een land waarin religie vanzelfsprekend was, indianen het op je leven hadden gemunt en de duivel op je zielenheil, en 'toeval' geen verklaring kon zijn voor ongeluk.

Na een inleidend hoofdstuk begint Schiff het verhaal zelf met een beeld van Massachusetts vanuit de lucht: "Over eikenbossen, veenmoeras en een kluwen van beekjes, zeilde Ann Foster boven de boomtoppen, over velden en hekken, op een stok." Foster was samen met een andere heks, Martha Carrier, op weg naar een samenkomst waar met de duivel zou worden gedanst. En zo zeker als het daar staat, zo zeker wisten de dorpelingen van Salem dat het gebeurd moest zijn. Foster had het zelf verteld.

We weten dat uit rechtbankverslagen, want al gauw leidden de fratsen van de meisjes in de pastorie, en later ook van andere meisjes in Salem, tot aanklachten. Een rechtbank wordt ingesteld, na lange ondervragingen en soms marteling komen de eerste bekentenissen, en dan de eerste doodvonnissen. Steeds meer heksen worden verraden, de gevangenissen raken vol.

Aan de hand van Schiff volg je de gebeurtenissen stap voor stap. Het is knap dat ze het grote aantal personages in het verhaal op zo'n manier introduceert en herintroduceert dat je niet eens zo vaak naar de lijst met namen voorin het boek hoeft te bladeren.

Waren de negentien mensen die in Salem aan de galg eindigden, heksen? De rechters wisten zeker van wel, maar zelf ontkenden ze. Daarom moesten ze juist dood. Voor tientallen anderen, die hekserij bekenden en anderen aanwezen, was er genade.

Het fascinerende aan 'The Witches' is de worsteling van de rechters en wie hen steunden - politiek, geestelijk en wat in die tijd doorging voor wetenschappelijk. De getroffen meisjes waren bij de zittingen aanwezig als detectoren van het kwaad: als een heks ze aankeek, vielen ze op de grond. Maar kon je het getuigenis van een behekste wel serieus nemen?

Er komen zelfs nog even Nederlanders in het verhaal voor: calvinistische dominees in de aangrenzende staat New York, voorheen Nieuw-Nederland, werd om advies gevraagd. Want geleidelijk begon het tot rechters en autoriteiten door te dringen dat de hekserij een absurde omvang had gekregen. Zou de duivel werkelijk zoveel belang stellen in zo'n straatarm dorpje in een armzalig, maar godvruchtig uithoekje van het Engelse rijk?

Dat die twijfel niet alle van hekserij beschuldigde mensen zou redden, wisten we al - de Salemprocessen zijn dankzij romans, toneelstukken en films een schandvlek voor Massachusetts gebleven. Maar doordat je kunt volgen hoe de massahysterie opkwam en weer uitpieterde, en of en hoe er door de beschuldigden daarna werd afgerekend met de beschuldigers, is het toch een spannend boek.

Van een ander heksenproces, dat ruim zeventig jaar eerder plaatsvond in het Duitse hertogdom Württemberg, is de uitkomst minder bekend - en die zal dan ook in dit stuk onvermeld blijven. Het werd gevoerd tegen de moeder van de beroemde astronoom Johannes Kepler, en is beschreven in 'The Astronomer and the Witch' door de Duitse historica Ulinka Rublack, die in het Britse Cambridge doceert.

Terwijl Johannes Kepler wetenschappelijke triomfen vierde - en met moeite rondkwam - aan het keizerlijke hof in Praag, leefde zijn moeder Katharina als weduwe in de Duitse stad Leonberg. Een van de dingen die het lezen van dit boek een plezier maken, is de levendige beschrijving van hoe dat leven was. De middelen van bestaan, het nauwkeurige toezicht van de autoriteiten op de openbare orde en de goede lutherse zeden, de rechten die burgers hadden, je krijgt de indruk dat het een sober, maar veilig bestaan was.

Totdat je van hekserij beschuldigd werd natuurlijk, iets wat in de zeventiende eeuw in Europa duizenden mensen overkwam en het leven kostte. Een aan pijnen lijdende stadgenote verweet Katharina haar ellende: die zou haar een giftig drankje hebben gegeven. En net als later in Massachusetts begonnen allerlei mensen zich opeens soortgelijke problemen te herinneren na bezoekjes van de oude vrouw van in de 70.

Niet alle beschuldigingen zijn resultaat van verbeelding. Er was een poging tot omkoping van een magistraat, en een verdacht - maar in die tijd ook weer niet ondenkbaar - verzoek tot het opgraven van de schedel van haar vader. Ook heel verdacht is dat ze, hoewel een vrouw, in gevangenschap geen traan laat.

De grote vraag is of de verdenking zwaar genoeg is voor het overgaan tot martelen, iets wat bijna zeker tot een bekentenis en daarmee de brandstapel had geleid. Maar Katharina Kepler heeft een heel goede advocaat: haar zoon, die in zijn wetenschappelijke carrière heeft geleerd om argumenten zorgvuldig te wegen. Johannes Kepler zet alles opzij en komt naar Württemberg om zijn moeder te verdedigen.

Wie hoopt op een heroïsche slag tussen moderniteit en bijgeloof komt bedrogen uit. Maar dat is juist een van de interessante lijnen in dit boek: terwijl Johannes Kepler waarnemingen doet en natuurverschijnselen ontraadselt, plaatst hij die nieuwe kennis in een wereldbeeld waaruit het bovennatuurlijke nog lang niet verdreven is.

Dat zie je ook in zijn werk als wetenschapper en filosoof. Dat krijgt in sommige hoofdstukken overigens wel erg veel aandacht in vergelijking met de worsteling van Katharina Kepler met haar vermeende slachtoffers. Het haalt soms de vaart uit het verhaal. Maar een boeiende ervaring blijft het, om zo teruggevoerd te worden naar een tijd waarin de zoon zijn telescopen op planeten richtte, terwijl zijn moeder verdacht werd van zwarte kunst.

Stacey Schiff: The Witches Little, Brown & Co; 512 blz. euro21,99

Ulinka Rublack: The Astronomer and the Witch Oxford University Press; 400 blz. euro26,99

Rechtszaal in Salem, een meisje is op de grond gevallen, nadat ze, zo was de overtuiging, was aangekeken door een heks. In de processen die in 1692 begonnen, eindigden negentien vrouwen aan de galg, schuldig aan hekserij. Illustratie uit 1876.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden