Een hek lost niets op

Zonder dat iemand het in de gaten had is in Tilburg een Somalisch stadsdeel ontstaan. De zwarte bewoners van Stokhasselt vinden dat wel best, ze zouden niet in een witte wijk willen wonen. Maar de gemeente denkt daar anders over.

Ze hebben het begin jaren negentig niet zien aankomen. Sterker nog, ze hadden geen idee dat een grote groep Somaliërs bezig was zich in Tilburg te vestigen. Nadat sommige flats in de wijk Stokhasselt binnen een paar jaar tijd voor twintig procent uit Somaliërs bestonden, begon 'er iets te wringen'. Stokhasselt werd, zoals dat in de volksmond heet, een zwarte wijk.

Het is zo'n buurt waarover de lijsttrekkers van de grote partijen zich de afgelopen verkiezingscampagne bij voortduring leken druk te maken. Hier wonen slecht geïntegreerde allochtonen, de straten zijn onveilig en de sociale controle is er ver te zoeken. Sommige politici lieten zich in de debatten verleiden tot draconische oplossingen, zoals het verplicht spreiden van allochtonen. En zo is het bestaansrecht van de zwarte wijken danig onder druk komen te staan.

Ook in Tilburg is er binnen de gemeenteraad al enige tijd een discussie gaande. Moet er een woonverbod komen voor nieuwe allochtonen in het noorden van de stad, waar ook Stokhasselt ligt? De Belgische AEL-leider Abou Jahjah beschuldigt Nederlandse politici van fascistische ideeën. In een interview noemde hij de eenzijdige benadering van de problematiek een vorm van apartheid. Want, zo stelde hij, er zijn in Nederland ook totaal witte wijken en waarom stellen de politici niet voor deze autochtonen verplicht te spreiden over de stad. In maart wordt de Nederlandse afdeling van de Arabisch Europese Liga opgericht.

De Tilburgse PvdA-wethouder Jan Hamming van Volkshuisvesting is het niet eens met de opstelling van zijn eigen partij. ,,De discussie gaat tussen verplicht spreiden in Noord of de huisvesting helemaal vrijlaten. Mijn fractie vindt dat er geen allochtonen meer bij mogen in Noord, tot er een nieuw herstructureringsplan komt voor de wijk. Ik denk daar genuanceerder over. Ik geloof er niet in dat als je maar hekken om een wijk zet je het allochtonenprobleem oplost. Je moet er slimmer mee omgaan.'

Hamming is vooral gecharmeerd van de Rotterdamse aanpak, waar de gemeente op de Maasoever probeert te stimuleren dat mensen met verschillende leefstijlen, zowel rijken als mensen met een lager inkomen, in dezelfde straat gaan wonen. ,,Daar zouden we in Tilburg ook aan moeten beginnen. Dat is zinniger dan de problemen van de ene buurt naar een andere te verhuizen.'

De Somalische Layla Abdi woont al zes jaar in Noord, in flat B in de Kapelmeesterlaan. Ooit is ze met een oom en tante naar Nederland gevlucht. Inmiddels is ze genaturaliseerd tot Nederlander, getrouwd en ze zorgt voor haar vier maanden oude dochter. Over een jaar, zegt ze, brengt ze haar kind misschien naar een crèche, nu vindt ze het nog te vroeg om haar oude baan in de verpleging weer op te pakken. Abdi is argwanend over de steeds hardere opstelling van de overheid. ,,Een tijdelijke huisvestingstop voor allochtonen in Noord kan ik me nog voorstellen, maar ons verplicht laten verhuizen is schandalig.'

Het blijft de vraag of Tilburg de concentratie van Somaliërs in Noord had kunnen voorkomen. Vestigingsdirecteur Alex Jansen van de woningcorporatie Wonen Midden-Brabant, eigenaar van de flats in Stokhasselt, denkt van niet. ,,Wij kunnen niet sturen in de woningtoewijzing. We maken afspraken met de gemeente en andere corporaties in Tilburg over de toewijzing van de huurwoningen en daarbij wordt geen rekening gehouden met kleur en afkomst.' Dat zoveel Somaliërs in een paar jaar tijd hun weg vonden naar de flats in Noord, is het gevolg van toevallige omstandigheden. Veel autochtone Tilburgers in Noord verhuisden in die tijd naar de nieuwbouwwijk Reeshof in het westen van de stad, waar 16000 woningen waren gebouwd. De Turken en Marokkanen vertrokken uit de flats naar de daardoor vrijgekomen benedenwoningen in Stokhasselt.

Het was een 'ontspannen woningmarkt', zoals wethouder Hamming het noemt, waarvan de Somaliërs profiteerden. Maar hoe wisten deze vluchtelingen, die op dat moment veelal nog in de asielzoekerscentra leefden, dat Tilburg een ideale vestigingsplaats was? ,,Ik denk dat mensen in de AZC hielpen met zoeken', zegt Jansen. ,,Of de vrijwilligers die de asielzoekers ondersteunden. Die zullen de Nederlandse regels wel hebben uitlegd en hebben gezocht naar de gemeenten waar de vluchtelingen de meeste kans op huisvesting maakt.'

,,Op een gegeven moment kwamen er een paar Somaliërs van een bepaalde clan in Tilburg wonen. En dat gaat het van mond tot mond, ze zoeken elkaar op. Het is wel duidelijk dat ze elkaar nodig hebben, voor ondersteuning in de taal en alles wat daarmee samenhangt. Ik vind het ook wel begrijpelijk dat mensen die uit een vreemd land hierheen komen, steun bij elkaar zoeken.'

Ook de directeur van de woningcorporatie ziet niets in de harde taal uit Den Haag. ,,We mogen de grenzen in sommige delen van de stad niet dichtgooien. Het toewijzingsbeleid in Nederland is zo dat mensen vrij zijn zich in te schrijven en dat recht geldt ook voor allochtonen.'

De Somalische Abdi voelt zich prettig in een buurt waar veel landgenoten wonen. Ze moet er niet aan denken om naar een 'witte' buurt te verhuizen. ,,Alles wat allochtonen doen tegenwoordig wordt door autochtonen afgekeurd. Ik zou bang zijn in een witte buurt, daar zal de hele dag over mij geroddeld worden.' Die afkeuring voelt ze nu ook al. ,,Alles wat een hoofddoek draagt hoeft niet langer op sympathie te rekenen in Nederland. Het zijn van die kleine dingen waaraan we dat merken. Ze praten over je in de bus en denken dan dat ik het niet versta. Of chauffeurs die bijstempelen, terwijl de strip nog geldig is. Bij autochtonen doen ze dat niet zo gauw.'

Meer dan ooit voelt ze zich op haar gemak in Stokhasselt. ,,In een witte wijk raak je geïsoleerd. Kijk maar naar wat er is gebeurd met Ayaan Hirsi Ali. Die is totaal vervreemd. Ze doet hardnekkige pogingen afstand te doen van de Somalische cultuur. Maar wat ze ook doet, ze blijft voor Nederlanders een allochtoon.'

De verloedering van Tilburg-Noord wordt volgens directeur Jansen soms overdreven. De flats in Stokhasselt zijn wel vergeleken met de Amsterdamse Bijlmermeer. De betonnen kolossen uit de jaren zestig zijn met dezelfde architectonische gebreken behept als de Amsterdamse probleemflats die inmiddels worden afgebroken. Huismeesters zijn dagelijks bezig de flats enigszins leefbaar te houden. Maar daarmee houdt de vergelijking wel op, vinden ze in Tilburg. Een delegatie van de woningbouwcorporatie is zelf in de Bijlmermeer gaan kijken. Onderweg terug in de bus trok iedereen dezelfde conclusie: de verloedering in de flats -zoals het moeilijk uit te bannen zwerfvuil, kapotte liften en smerige hallen- kwamen de Tilburgers bekent voor, maar buiten de flats was het een wereld van verschil. In Stokhasselt staan de flats aan de randen van de wijk en is er in het centrum alleen laagbouw. En juist deze combinatie maakt de buurt minder grimmig. Directeur Jansen fietst zelfs met plezier door de wijk. ,,En iedere keer denk ik weer, goh, wat is dit toch een fantastische buurt.'

De wethouder volkshuisvesting is iets kritischer. Hamming wil vooral niet de indruk wekken dat het college de problemen bagatelliseert. ,,Maar het is geen oplossing de flats te slopen. Dat is de verkeerde weg, want we hebben die schaarse goedkope woningen nodig. Want waar moeten de Somaliërs heen?' Hamming ziet meer heil in een genuanceerder aanpak. ,,Misschien moeten er hier en daar flats gesloopt worden om het gebied aan te passen. En daarnaast moeten we investeren in het samenleven. Mensen moeten aangesproken worden als ze hun vuil over het balkon kieperen of in de lift staan te pissen. Nu er huismeesters zijn, zie je ook dat het beter gaat.'

De aanpak van de overheid is volgens Hamming niet scherp genoeg. En dat komt vooral omdat gemeenten te weinig wettelijke bevoegdheden hebben om in te grijpen. ,,Als mensen zich blijven misdragen en de hele buurt hinder ondervindt, kunnen we wel steeds woningtoezicht langs sturen, maar er gebeurt pas wat als er een metershoog dossier is gevuld met klachten en politierapporten. Pas dan komt de zaak voor de rechter, en vervolgens kan de woningbouwcorporatie alleen maar hopen dat de rechter meewerkt en de bewoner uit zijn huis wordt gezet. De rijksoverheid zou deze wetgeving moeten aanpassen.'

De Tilburgers hebben aardig wat rondgekeken om de oplossingen scherper voor de ogen te krijgen. De wethouder is zeer gecharmeerd van de Rotterdamse stadsetiquette, waar met verbod- en gebodsborden wordt aangegeven hoe de burger zich hoort te gedragen. Bekend zijn inmiddels de groet-elkaar-borden, die de mentaliteit van de Rotterdammer moeten veranderen. Hamming denkt meer aan grote borden in de hal van de flats met een vuilniszak waarover een dik rood kruis staat getekend of een bord in de buurt waarop staat aangegeven dat de kinderen om negen uur 's avonds niet meer op straat zouden moeten rondlopen.

Het is een aanpak waarom Abdi moet lachen. ,,Alsof wij allochtonen niet snappen dat je je vuilnis niet over het balkon moet gooien. Ik gooi nog geen kauwgommetje naar beneden. Die borden geven mij het gevoel dat we achterlijk zijn. Ik ontken niet dat mensen rotzooi achterlaten, maar dat zijn mensen die niet goed bij hun hoofd zijn.' Een betere oplossing lijkt haar het verbieden van de drug qat, omdat de verdoofde mannen nogal eens voor overlast zorgen rond de flats.

Corporatie Wonen Midden-Brabant probeert het woongedrag met cursussen te veranderen. ,,We geven thema-avonden over wonen en de omgeving', vertelt de directeur. Een echt succes zijn die niet, omdat de meeste Somaliërs niet komen opdagen. Toch houdt de woningbouwcorporatie vol. ,,De flatbeheerders hebben moeite met de Somaliërs te communiceren. Die denken dat ze de beheerders van alles kunnen opdragen, omdat ze voor zijn aanwezigheid betalen.'

Toch is wethouder Hamming niet somber over de toekomst van de Somaliërs. De redelijk hoogopgeleide Afrikaanse vluchtelingen weten wat ze willen en houden zich lang niet zo afzijdig als sommige groepen Marokkanen en Turken in de grote steden. De Somaliërs vormen een volk van onderhandelaars. Hamming ervaart het soms aan den lijve. ,,Een dag voor de verkiezingen kwam er een clanleider bij me langs op het stadhuis en hij legde 150 stemkaarten op mijn bureau. De man zei: 'We willen graag een theehuis in Noord'. Dan moet je weer uitleggen dat het zo niet werkt in Nederland. Maar je merkt wel dat ze veel initiatief nemen om hun situatie te verbeteren.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden