Een heer van stand en de Bijbel

Er zit veel meer in de boeken over heer Bommel dan de meeste mensen denken, vindt Neerlandicus Klaas Driebergen. Toonder liet zijn opvattingen over het christendom doorschemeren in de verhalen over de beer die een kasteel woont.

Een beer in een ruitjesjas die in een kasteel woont en die samen met een jonge poes avonturen beleeft die altijd goed aflopen. Zo op het eerst gezicht ligt het niet voor de hand om de bekende verhalen van Marten Toonder over Olivier B. Bommel en Tom Poes met de Bijbel en het christendom te associëren. Klaas Driebergen (1979) denkt daar anders over: "Ik ben ervan overtuigd dat Toonder zijn opvattingen over het christendom en de Bijbel liet doorschemeren in zijn werk", zegt hij.

Neerlandicus Driebergen is sinds zijn dertiende in de ban van de 'heer van stand'. In zijn woonkamer zetelt Driebergen op een ouderwets fauteuil, bekleed met diepgroen velours, en drinkt hij thee uit een Bommelmok. Boven de deur tikt een klok met de beeltenis van de stripbeer. Driebergen: "Wat me aanspreekt is de sprookjesachtige sfeer in de tekeningen. Er is vaak iets bijzonders aan de hand. Gebruiksvoorwerpen zien er gek uit en er gebeuren dingen die in het echt niet kunnen."

Een paar jaar geleden voltooide Driebergen zijn studie Nederlands aan de Vrije Universiteit met een scriptie over bijbelse verwijzingen in Bommel. Nu is het afstudeeronderzoek uitgegroeid tot het boek 'Bommel en Bijbel'. In het werk, dat sinds deze week in de winkel ligt, gaat Driebergen op zoek naar de Bijbel en het christendom in de Bommelverhalen. Tussen 1941 en 1986 hield Marten Toonder de lezers een kritische en humoristische spiegel voor via dierenfiguren die zich als mensen gedragen. Belangrijke maatschappelijke thema's uit de tweede helft van de twintigste eeuw, van jeugdproblematiek tot aan vreemdelingenangst, vinden hun weerslag in de verhalen. "Toonder was geen christen, maar verdiepte zich tijdens zijn leven wel uitgebreid in uiteenlopende religies en levenbeschouwingen", vertelt Driebergen. Marten Toonder had een afkeer van mensenmassa's die slaafs achter een leider aanlopen. Dat stootte hem ook in het christendom af. "Het speelt niet de hoofdrol, maar de Bijbel en het christendom duiken op verschillende manier op in Toonders oeuvre. Soms zijn het losse elementen, soms hele verhaallijnen."

Opgegroeid in een christelijk gezin waar iedere dag uit de Bijbel werd gelezen, viel het Driebergen steeds vaker op dat Marten Toonder dikwijls in zijn beeldverhalen verwijzingen verstopte naar verhalen uit de Schrift. Niet zo vreemd, meent Driebergen. "Aangezien het vooral de Nederlandse samenleving is die door Toonder wordt geportretteerd, is het niet verwonderlijk dat ook iets van het christendom in de strips is terug te vinden."

Driebergen noemt Toonder ook een taalvirtuoos. Ook dat is een reden om hem met de Bijbel in verband te brengen. "Toonder had een voorliefde voor woorden en uitdrukking die in onbruik waren geraakt. Als hij heer Bommel uitdrukkingen laat verhaspelen, zijn die niet zelden ontleend aan de Bijbel. Zo zegt Bommel een keer: 'men moet alles onderzoeken en het goede behouden'. Dat komt uit het bijbelboek Tessalonicenzen: 'Onderzoekt alle dingen en behoudt het goede'."

Klaas Driebergen: Bommel en Bijbel. Bijbel en christendom in de verhalen van Marten Toonder. Uitgeverij Aspekt, Soesterberg; 347 blz. €29,95.

Over het calvinisme:
Marten Toonder stond duidelijk afwijzend tegenover het calvinisme. Hij had het niet zo op mensen die anderen hun waarheid willen opleggen. Toonder bekritiseerde deze levenshouding door af en toe een boeteprediker op te laten duiken. De Zwarte Zwadderneel, zoals de evangelist heet, verspreidt spijt, berouw en wroeging. Zijn uitspraken zinspelen voortdurend op bijbelteksten. Zo rept het mannetje een keer over 'wening en knersing der tanden', een formulering die letterlijk afkomstig is uit de Statenbijbel en die naar de hel verwijst. Driebergen: "Met Zwarte Zwadderneel parodieert Toonder de godsdienstige prediking. Hij lijkt zich in deze verhalen tegen prekerigheid te keren, vooral tegen het moralisme waarmee dit gepaard gaat."

Over God (de Grote Onthaler):
"De Grote Onthaler is een veelbesproken personage dat almachtig lijkt en wrede spelletjes speelt met mensen. De Grote Onthaler is een oosters uitziend personage, dat zich een god waant in zijn eigen universum. Driebergen: "Het lijkt alsof Toonder de spot drijft met een christelijk godsbeeld. In een interview zegt hij: 'Ik heb daar een soort godsgeloof op de hak genomen dat me altijd nogal primitief en lachwekkend is voorgekomen. Ik heb heel wat mensen gekend die zo geloven, met de Bijbel in de hand, maar dan zo erg kinderachtig.' In een later vraaggesprek zegt hij dat de Grote Onthaler staat voor 'de albestuurder die alles weet en alles in de hand heeft.'" Wie het verhaal bestudeert, wordt verschillende kanten opgestuurd. Zo kan de Grote Onthaler ook voor een oliesjeik staan - het verhaal is geschreven tijdens de oliecrisis in de jaren zeventig. "Toch is een interpretatie die niet naar de Bijbel verwijst te kort door de bocht. Daarvoor zijn de bijbelse gegevens te talrijk."

Over Jezus:
Doet Toonder ook iets met Jezus? Jazeker, stelt Driebergen. "Dan kom je bij Bommel zelf uit." In 'De andere wereld' leidt Bommel een groep vreemdelingen naar Rommeldam, een land met een overvloed aan eten en waar alles beter is. Door een misverstand zien de vreemdelingen Bommel aan voor een beloofde verlosser. "In dit verhaal zitten verschillende elementen die verwijzen naar het christendom en de Bijbel. Zo vluchten de vreemdelingen uit het land Apoka dat ten onder gaat door vuur, een verwijzing naar de Apocalyps. Bommel verliest zich in zijn rol, preekt als een messias over de betere wereld, maar faalt. Ik zie dit als een commentaar van Toonder op het messiasschap van Jezus."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden