Een gure oostenwind

De Poolse nationalisten lijken favoriet bij de verkiezingen van morgen. Zij zoeken hun vrienden in de regio, en zeker niet in Brussel.

Om te beginnen een citaat dat niemand citeert. De uitspraak komt uit een speech die Jaros¿aw Kaczynski, leider van de nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS), kort geleden hield in een zaaltje in de stad Pozna¿: "We moeten die enorme stroom van Europese wetgeving ophelderen en reguleren. [...] Wij hebben daar nu geen controle over. Er is geen mechanisme om te controleren of dat niet in strijd is met de Poolse grondwet. En de grondwet is de hoogste wet die in Polen geldt."

Hier zet iemand de bijl aan de wortel van de Europese Unie. Kaczynski behoudt zich het recht voor Europese regelgeving wel of niet te implementeren, al naargelang die toets aan de Poolse grondwet. En die grondwet wil Kaczynski ingrijpend veranderen. Of hem dat gaat lukken hangt af van de verkiezingsuitslag, maar zijn koers staat beschreven in een ontwerpgrondwet die hij in 2010 presenteerde.

De krant Gazeta Wyborcza - geen vriend van Kaczynski - vatte deze als volgt samen: "Geen verbod op discriminatie, geen persvrijheid, (...) maar wel politieprovocaties verheven tot constitutionele waarde." In Kaczynski's Polen krijgt de katholieke leer een grondwettelijke status: een verbod op abortus en op het wettelijk partnerschap voor homo's. In de preambule is alleen plaats voor God, niet meer voor "zij die dit geloof niet delen", zoals in de huidige grondwet. Het huidige verbod om mensen - lees: kinderen op school, soldaten in het leger etc. - te dwingen deel te nemen aan religieuze praktijken, wordt ingetrokken.

Kort geleden verdween deze ontwerpgrondwet van de PiS-website. Geen slapende honden wakker maken. Dat is het ongeschreven motto tijdens de hele verkiezingscampagne. Niet alleen van PiS trouwens. Partijen boden tegen elkaar op met populistische economische beloftes: een hoger minimumloon, meer kinderbijslag, lagere belastingen, minder sociale premies, gratis medicijnen. Waar al de benodigde miljarden vandaan moeten komen, bleef zoals gewoonlijk vaag.

undefined

Rolmodel

Ondertussen kwamen enkele fundamentele vragen nauwelijks aan bod. Zoals de vraag: wilt u dat Polen het autoritaire pad van Hongarije volgt? Want dat was Kaczynski's belangrijkste belofte, toen hij vier jaar geleden de verkiezingen verloor: "Er komt een dag waarop we in Warschau Boedapest zullen hebben." Hij doelde op de Hongaarse premier Viktor Orbán. In Kaczynski's achterban wordt Orbán op handen gedragen. In de Europese Unie daarentegen ligt hij regelmatig onder vuur, omdat hij de democratie in zijn land uitholt, of - volgens zijn aanhangers - op een andere leest schoeit. Jean-Claude Juncker, voorzitter van de Europese Commissie, verwelkomde de Hongaar met een spottend "Goedemiddag dictator". Als Kaczynski zijn zin krijgt, kan Brussel binnenkort een tweede 'dictator' welkom heten. Alleen gaat het dan niet meer om een klein landje als Hongarije, maar om een van de grote zes EU-lidstaten.

Al even fundamenteel is de vraag: wat wil dat grote Polen met Europa? Ook deze vraag kwam niet aan bod in de verkiezingscampagne. Dat terwijl twee visies op Europa lijnrecht tegenover elkaar staan.

De eerste visie is die van Donald Tusk. Zeven jaar lang was hij premier, alvorens in december 2014 voorzitter van de Europese Raad te worden. De 'Tusk-doctrine' luidt: Hoe meer EU, hoe veiliger Polen is. Polen heeft eeuwenlang klem gezeten tussen twee vijandige buren, Duitsland en Rusland, met alle tragische gevolgen van dien. Rusland is nog steeds vijandig, maar Duitsland is ingekapseld in het vriendschappelijke netwerk dat Europese Unie heet. In Tusks woorden: "De unie is een geniale uitvinding die ons dramatische geopolitieke dilemma grotendeels opheft." De EU als veiligheidsgarantie voor Polen.

Onder Tusk ontpopte Warschau zich dan ook tot een constructieve partner in Brussel. Dat gaat vrijwel zeker veranderen als het Kaczynski-kamp het voor het zeggen krijgt. Hier heeft men een veel pessimistischer kijk op Europa. Jacek Karnowski, hoofdredacteur van het PiS-gezinde weekblad wSieci vat het zo samen: "De EU denkt dat ze eeuwig is, maar wij denken dat niets eeuwig is. Alleen Polen moet eeuwig zijn." Polen moet voor zijn veiligheid niet leunen op een wankel project als de Europese Unie. Zeker niet als dat project wordt gedomineerd door Duitsland. "Wij weigeren in de houding te staan voor Duitsland", aldus Kaczynski in 2011. De nationalist beschuldigt Tusk ervan Polen te hebben gereduceerd tot een 'cliënt van Berlijn'. Toen hij zelf regeerde was de relatie met Duitsland ijzig.

Polen moet in deze visie geen steun zoeken bij de grote landen in West-Europa, die in het verleden onbetrouwbaar bleken, maar bij kleine landen die in hetzelfde Oost-Europese schuitje zitten als Polen. In de jaren 2005-2007 toen Jaros¿aw Kaczynski de regering controleerde en zijn tweelingbroer Lech Kaczynski president was, probeerde Warschau zo'n soort bondgenootschap te smeden met landen in de regio.

Die gedachte is springlevend nu de Europese Unie "in zijn voegen kraakt", zoals Krzysztof Szczerski het onlangs verwoordde. Szczerski is de buitenlandminister van president Andrzej Duda, een belangrijke speler in Kaczynski's politieke team. Volgens Szczerski is de Weimar-driehoek, het samenwerkingsverband tussen Frankrijk, Duitsland en Polen, "een nutteloos prul". Polen mag het Westen niet vertrouwen. "Er is een reëel gevaar dat sommige landen van het Westen over onze hoofden tot een akkoord komen met Rusland. [...] Onze regio heeft ons initiatief nodig om niet te worden gereduceerd tot een bijrol. Polen moet zich daarom opwerpen als woordvoerder van de regio."

undefined

Vluchtelingen

De botsing tussen deze twee visies was afgelopen weken goed zichtbaar in de vluchtelingencrisis. De Poolse regering was net als die van andere voormalige Oostbloklanden mordicus tegen een Europese verdeelsleutel. Toen duidelijk werd dat deze niet was tegen te houden, stemde Warschau toch voor. Echter niet zonder iets uit het vuur te slepen: de verdeelsleutel is eenmalig en geldt niet automatisch als er straks nog meer vluchtelingen moeten worden verspreid over de lidstaten. Polen toonde zich pragmatisch en nam verantwoordelijkheid.

De nationalistische oppositie zag dat echter heel anders. "Dat besluit is een schandaal", verklaarde Beata Szyd¿o, door Kaczynski naar voren geschoven als kandidaat voor het premierschap. "De Poolse regering heeft verraad gepleegd jegens de Visegrad-landen. (Hongarije, Tsjechie, Slowakije red.) We hebben een gelegenheid laten lopen om solidariteit te bouwen tussen de landen in onze regio."

Nu loopt het met die Oost-Europese solidariteit niet zo'n vaart - een grote splijtzwam is de houding ten opzichte van Rusland - maar er is een duidelijke tendens naar meer onafhankelijkheid en soevereiniteit, naar 'een harde verdediging van het eigen belang', zoals dat te pas en te onpas wordt genoemd. Of om de hoofdredacteur van het pro-PiS weekblad wSieci nogmaals te citeren: "In Centraal-Europa groeit het besef dat we zelf onze toekomst moeten zoeken."

Als Kaczynski's partij zich over de EU uitlaat, dan is het in algemene, omvloerste termen, want ageren tegen de Europese Unie is spelen met vuur. Daarvoor is de unie nog altijd te populair in Polen. Polen is sinds de toetreding tot de EU in 2004 een succesverhaal. Onafgebroken groei, jaarlijks tien miljard euro uit de Europese kas, een welvaartsstijging van ongeveer 40 procent, een explosief gestegen export, een dalende werkloosheid en sterk afgenomen ongelijkheid. Toen in december vorig jaar de Poolse premier Donald Tusk aantrad als voorzitter van de Europese Raad kon hij trots zeggen: "Tachtig procent van mijn landgenoten gelooft diep in de zin van de Europese Unie en is niet op zoek naar alternatieven." Maar zodra er werd gevraagd of de voordelen van het lidmaatschap groter zijn dan de nadelen, slonk het aantal positieve reacties tot 62 procent. Hoe (on)-diep het pro-Europese sentiment is, weet niemand precies.

Kaczynski mijdt het onderwerp Europa zo veel mogelijk. "Wij willen deel uitmaken van de Europese Unie", verklaarde hij. "Maar we moeten binnen het kader van de EU de mogelijkheid houden onze eigen beslissingen te nemen."

Dat was in 2006, toen hij zelf premier was. Sindsdien is de scepcis over Europa toegenomen en in de wandelgangen is dat hoorbaar.

Een mooie illustratie hiervan was een debat in mei 2014 in het Poolse parlement. Een geïrriteerde premier Tusk richtte zich tot Kaczy¿ski's partijgenoten: "Wat willen jullie? Een sterker Europa of een zwakker Europa?" Vervolgens gaf hij zelf antwoord met een bloemlezing van citaten opgetekend uit de mond van PiS-parlementariërs: "We moeten overwegen uit de EU te stappen." "Er is duidelijk steeds minder reden om in de EU te blijven." "Wij zijn tegen het lidmaatschap van de EU en Kaczynski is dat met ons eens." "Ik wacht en bid totdat die unie vanzelf uit elkaar valt." "Onze symbolen worden beledigd door onze vlag steeds vergezeld te laten gaan van die Europese dweil."

Eigenlijk is Kaczynski's opstelling in Europa simpel: wel de lusten, niet de lasten. Wel het geld, niet de regels. Zolang de EU bestaat, pragmatisch manoeuvreren. Mocht het bouwwerk wankelen, dan kan de unie worden afgeschreven als een 'links' experiment gebaseerd op de naïeve aanname dat landen vriendschappelijk kunnen samenwerken.

Maar zover is het nog lang niet. De EU staat nog overeind en Kaczynski heeft de verkiezingen nog niet gewonnen. Volgens alle peilingen gaat dat wel gebeuren. De vraag is alleen of hij aan een meerderheid komt - al dan niet met een coalitiepartner - om te kunnen regeren. Vijf van de zeven partijen balanceren op of net onder de kiesdrempel. Volgens de laatste peilingen is er nog een kansje dat de gure oostenwind gaat liggen voordat hij goed en wel is opgestoken.

undefined

Vluchtelingen

Het vluchtelingendossier is voor Kaczynski een geschenk uit de hemel. Een serieuze instroom van moslims dreigt niet, maar de angst is groot en daarop wordt graag ingespeeld. Net als Orbán in Hongarije werpt hij zich op als beschermer van de christelijke Europese beschaving. Daarbij hoort een harde opstelling in Brussel en even harde retoriek. Vluchtelingen brengen volgens Kaczynski "allerlei soorten parasieten en microben die niet gevaarlijk zijn in de lichamen van deze mensen, maar die hier wel riskant kunnen zijn."

undefined

Integratie

Voorstellen om de integratie te verdiepen, als antwoord op nieuwe crises, zullen in Warschau sceptisch worden ontvangen. Het verdedigen van de 'soevereiniteit' heeft de voorkeur. Invoering van de euro is niet meer aan de orde. "Zolang de Polen geen inkomen hebben op het niveau van de oude EU, zullen wij de euro niet invoeren", verklaarde Kaczynski's beoogde premier Beata Szyd¿o. Het is een manier om 'nooit' te zeggen, zonder onnodige discussie op te roepen over Europa.

undefined

Klimaat

In de klimaatpolitiek en het aanpalende energiedossier was Warschau al een dwarsligger en wordt dat nog meer onder een PiS-regering. Als Kaczynski aan de macht komt zal dat voelbaar worden. Zo'n 90.000 Polen zijn voor hun bestaan afhankelijk van de steen- en bruinkoolwinning en zij stemmen in groten getale op PiS. "Kolen zijn de basis. Daarom zal het standpunt van Polen bikkelhard zijn", beloofde Piotr Naimski, de 'kolenspecialist' van PiS.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden