Een grotestadsopera in twaalf drama's

NEW YORK - Jean Ruiter legt deze week de laatste hand aan een serie van twaalf fotowerken die zijn verblijf in New York verbeelden. Een ontmoeting met een baglady, de rol van de geemancipeerde, maar ook commercieel uitgebuite en onderdrukte vrouw, een schietpartij waarbij willekeurige passanten op straat zijn betrokken, het zijn ervaringen opgedaan in een metropool, die in tot relief uitgegroeide foto's dramatische belevenissen omvatten. Dat leidde ook tot de titel 'Urban Opera' die Ruiter aan zijn project geeft: werk dat een wereldstad centraal zet.

Reizen is een vast component in Ruiters werkwijze, hij doet in feite niets anders dan zich verplaatsen naar andere culturen. China, Japan, Turkije, Mexico en de Amerikaanse Westkust hebben hem werk opgeleverd dat alleen daar, ter plaatse kon worden gemaakt. Nu met de keuze voor New York beperkte hij zijn werkterrein tot een stad waar hij acht maanden heeft rondgekeken. Het leven in deze metropool had zo'n grote invloed op zijn werk, dat het nu 'typisch Amerikaans' genoemd mag worden. Nergens anders had het gemaakt kunnen worden, niet in Amsterdam waar Ruiter nog altijd een atelier heeft, noch in Californie waar zijn thuisbasis is. En eigenlijk moet je zijn werk ook bekijken waar het is gemaakt: Ruiters werk hoort thuis tussen Sixth en Fifth Avenue, ter hoogte van 14th Street waar hij zijn atelier heeft.

De 14th Street vormt de noordelijke begrenzing van Greenwich Village. Hier wonen veel kunstenaars, de huren zijn er nog redelijk, buiten wachten goedkope restaurants en menig schenkgelegenheid. De sfeer is er redelijk ontspannen, niet in het minst door het alternatieve publiek dat deze buurt opzoekt. Ruiters atelier staat open voor de komst van het bezoek, wat zijn buren versteld doet staan, "want zo iets is vragen om problemen in New York" .

Niettemin, in de acht maanden van zijn verblijf in de stad heeft hij nooit een sfeer van onveiligheid gekend. Wat hij op straat zag, heeft hem des te meer geraakt. Dichtbij de deur houdt hij echter een honkbalknuppel paraat, voor het geval dat... "Voor mij is New York een bijzondere stad" , zegt hij tussen de reeks werken die ieder met een flinke meter hoogte de ruimte aardig volzetten. "Ik heb hier een veelheid aan indrukken opgedaan, indrukken door de etnische groeperingen die hier leven, die rijke gedifferentieerdheid van de kunst. Ook de hardheid fascineert me, je moet hier vechten voor je plek. Zo'n competitie daagt me uit, ik werk hier met het ultieme dat ik in me heb. Zonder New York zou ik niet kunnen leven, ik heb gemerkt dat deze stad echt mijn plek is, om er altijd weer terug te keren. Ook inhoudelijk heeft het me zeker veranderd. Je bagage wordt uitgebreider, meer dan als ik in een gat in Nederland zat. Pas hier heb ik definitief het gevoel gekregen dat mijn leven een odyssee is, een leven van reizen waarin New York het centrum zal zijn."

"Het plan voor Urban Opera had ik al een poos voordat ik hier kwam. Ik zocht naar een vorm om het leven van een metropool in beeld te brengen en New York heeft zoveel verschillende rassen, dat is een reis op zich. De manier waarop de mensen uit diverse achtergronden hier met elkaar moeten leren leven, dat samengaan levert een perfecte democratie op, maar ook tal van fricties. Op grond van die ervaringen heb ik foto's gemaakt die als basis voor het werk hebben gediend."

Naar aanleiding van je vorige reis naar Mexico raakte je betrokken bij de strijd voor het behoud van het regenwoud en de daar levende indianen. Al je werk hier toont je maatschappelijke betrokkenheid. Je foto's zijn geen vrijblijvende platen van iemand die alleen om zich heen kijkt.

Ruiter: "Een documentair fotograaf ben ik nooit geweest. Die richting vind ik echt doodgelopen. Er is zoveel meer mogelijk met de fotografie dan alleen het registreren van wat je ziet. Ik wil er commentaar bij zetten, er een verdieping aan geven. Dat leidt tot het toevoegen van andere materialen, van de derde dimensie. Hier in New York heb ik ook geluid gebruikt, dat hoor je verschillende keren uit luidsprekers komen. Maar het driedimensionale beeld op zich is niet nieuw in mijn ontwikkeling. Ik zie het als een curve waarin New York het hoogtepunt vormt. Maar als ik terugkijk op deze periode denk ik ook dat het voorbij is. Ik voel nu toch de behoefte om terug te keren naar het traditionele beeld van de zwart-wit fotografie."

In Nederland ben je een van de weinigen die fotografie als beeldend middel gebruikt in zijn werk. Hier in New York blijkt dat toch veel meer voor te komen, lijkt het me erg actueel.

Ruiter: "Amerikanen zijn veel opener. Ze hebben minder moeite om nieuwe vormen te adapteren, zeker wat de fotografie betreft. Ze hebben ook bewezen eerder met de fotografie op een volwassen wijze om te gaan dan in Europa. Als je kijkt hoe angstig schilders in het begin van deze eeuw naar de fotografie keken, met de gedachte dat ze hun brood zouden verliezen. Fotografie is lange tijd een tweede rangs fenomeen geweest in Europa, kijk maar naar al die discussies over het feit of het nu wel of niet kunst was. Hier zijn hele generaties opgevoed met fotografie. Dat heeft tot een enorme kennis geleid."

Hoewel je fotografie als beeldend element gebruikt, voldoe je niet aan het beeld van de fotograaf die de werkelijkheid wil betrappen. Als ik kijk naar je laatste werk 'Silence after the Apocalypse, dan zie ik een beeld van de stadsjungle met auto's die over het asfalt razen, die door een berg van groen wordt ingesloten. Zo'n beeld kun je nooit in een keer fotograferen. Dat geldt ook voor 'Ellis Island', een collage van foto's van schepen die het Vrijheidsbeeld passeren, van portretten van twee emigranten die je uit de anonimiteit oplicht. Als ik daarbij een interview hoor, word ik wel erg melancholisch.

Ruiter: 'Silence after the Apocalypse is niet als een boude bewering bedoeld, in de zin van kijk eens hoe de wereld aan een ecologische ramp tenonder zal gaan. Ik zie het meer als dramatische Spielerei met wat er kan gebeuren, een verbeelding van een imaginaire werkelijkheid. Dat zal je in al mijn werk aantreffen, er is altijd een realiteit die voorbijgaat aan de werkelijkheid. De realiteit bestaat uit zoveel niveaus, je bent in feite een heel gebrekkig toehoorder van emotionele gewaarwordingen. Wat je ervaart kun je niet meten, dat soort werkelijkheid bestaat gewoon niet. Wat ik inbreng aan werkelijkheid kan ik op hetzelfde moment ontkennen. Zo kun je ook mijn werk zien, als een reactie op mijn aanwezigheid hier, mijn reizen. Ik wil bewust reizen naar plekken die ik niet goed ken of naar plekken waar iets met me kan gebeuren. Dat is prettig als ervaring, maar het is niet iets om uit te leggen. Ik laat het in mijn werk zien, maar ik heb geen behoefte om zieltjes te winnen. Ik hoef niet zo nodig andere mensen van mijn visie te overtuigen. Eigenlijk is dit werk een egocentrische daad. De tentoonstelling die ik in februari '93 bij Brinkman in Amsterdam heb, zie ik ook niet als een ultieme daad, ik werk er niet naar toe. Als dit project klaar is en de werken naar Nederland worden getransporteerd, dan bereid ik me voor op mijn volgende reis. Dat wordt weer Japan, waar ik vier maanden aan een 'sprookje' wil werken. Dat is alles wat ik je er van kan vertellen."

"Het klinkt misschien gek, maar ik hoop niet dat mijn werk wordt verkocht. Ik zou deze serie graag voor mezelf compleet houden, dan exposeer ik haar later op een overzichtstentoonstelling of schenk 'r aan een museum. Nee, niet het Stedelijk in Amsterdam, maar het museum in San Francisco zal een deel van mijn werk krijgen. Aan het Stedelijk wil ik niet eens verkopen. Daar wordt zo'n slecht beleid op gebied van de fotografie gevoerd, die moeten het eerst maar eens beter doen. Ik heb hier in New York naast de Urban Opera een serie grote kleurprints gemaakt op basis van negatieven die ik altijd kan laten drukken. Die eerste serie is al verkocht aan een Nederlandse verzamelaar, dus ik verdien hier redelijk."

En je zit hier met hulp van een groot bedrijf, die je verblijf met een beurs van enige tienduizenden guldens honoreren. Je bent een van de weinige kunstenaars in Nederland die persoonlijk wordt gesponsored.

Ruiter: "Ja, daar heb ik niets op tegen. Sponsoring is in Nederland nog altijd een vies woord. Als iemand hoort "ik ben door Droste gesteund" is dat meteen hoogst verdacht. Maar zo'n man van Droste kan wel eens een bijzondere interesse voor kunst hebben. Daar is toch niets op tegen? In mijn geval werk ik hier met een behoorlijke ondersteuning van Young & Rubicam, een Amerikaanse holding die zich specialiseert in adviezen en communicatie. Die hebben een dochteronderneming in Nederland die, met mij te beginnen, elk jaar een kunstenaar met een bijzonder project wil helpen. Een soort van modern mecenaat, dat trouwens hier in de Verenigde Staten niet zo heel ongewoon is."

Sponsoring is in Nederland verdacht, omdat iedereen denkt dat de kunstenaar een bepaalde tegenprestatie voor het geld moet leveren, wat een inbreuk op de artistieke daad zou zijn.

Ruiter: "Maar dit bedrijf bemoeit zich op geen enkele wijze met de inhoud van mijn werk. Ze intervenieren niet, ze blijven op afstand. De kunstenaar geeft alleen op het eind van het jaar verslag van wat hij heeft gedaan, nou, dat wil ik graag doen. Ik zal nooit maken wat de sponsor vraagt, maar nogmaals, in mijn geval hebben ze ook nooit iets gevraagd. Op zo'n wijze ben ik erg enthousiast over dit mecenaat. Het is dan toch de gek, de excentriekeling die de kunstenaar de gelegenheid geeft om te werken, net zoals dat in vroegere tijden ging. Laat deze vorm van mecenaat maar snel terugkomen in Nederland, dat is veel beter dan dat je afhankelijk bent van de overheid met zijn middelmatige ambtenaren. Dat heeft al heel wat middelmatig werk tot gevolg gehad."

Overleven

Later, op weg naar een schilderachtig cafe onder een van de pijlers van Brooklyn Bridge waar een documentaire over hem zal worden opgenomen, zegt hij, verwijzend naar de skyline van downtown Manhattan: "Ik vraag me vaak af wat de reden is waarom de mens iets doet. Vanuit zijn aanwezigheid hier, zijn wil te overleven vecht hij de zaak uit. Emotionele ervaringen worden gebruikt om tot actie over te gaan. Hier in New York zijn de mensen keihard bezig met te overleven. Dat drama fascineert me, dat gaat voorbij aan het individu."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden