Een Grand Cru is beter dan een Chateau Migraine

Wat kunnen denkers zeggen over het nieuws? Tweewekelijks spreekt Trouws filosofisch elftal zich uit. Vandaag: prestatiecontracten bij de politie, kijkcijfers bij de omroepen, opiniepeilingen in de politiek, slagingspercentages in het onderwijs, verkoopcijfers op de markt. Zeggen deze cijfers iets over kwaliteit?

’De vraag naar kwaliteit is fundamenteel”, zegt Andreas Kinneging, hoogleraar rechtsfilosofie aan de Universiteit Leiden. „Het leven draait erom. Mensen zoeken niet naar kwantiteit. Als iets geen kwaliteit heeft, dan heb je niets aan enorme hoeveelheden ervan.”

Huib Schwab, vrijgevestigd filosoof in Nederland en Spanje, is het hiermee eens. „De vraag naar kwaliteit drukt ons met de neus op de crisis waar we nu middenin zitten.” Schwab ontwaart die crisis het duidelijkst in onderwijs en opvoeding. „Jongeren missen voorbeelden van wat een kwalitatief goed mens is en van hoogstaande manieren van leven.” Volgens Schwab komt dat doordat de hele wereld louter uit ’feiten en meningen’ lijkt te bestaan. Daardoor verwordt kwaliteit tot een „meetbare stand van zaken in de zintuiglijk waarneembare werkelijkheid, ofwel tot een subjectieve mening die alleen maar in mijn hoofd bestaat”.

Kwantiteit gaat vaak door voor kwaliteit, zegt Kinneging. „Je kunt zeggen: ’zeventig of tachtig procent van de jongeren moet naar de universiteit’; maar voor de kwaliteit van de afgestudeerden moet je dan ernstig vrezen. De stalinistische logica die enkel kwantitatieve maatstaven hanteerde, hebben ze in Rusland en China achter zich gelaten. Bij ons is leeft deze logica nog.”

Dat bevordert corruptie, stelt Kinneging. „Prestatiecontracten bij de politie leiden tot het uitschrijven van zoveel mogelijk bonnen. Ze kunnen beter kijken naar de rechtvaardigheid van de beslissingen van de agent, en naar diens eerlijkheid, moed en doorzettingsvermogen.”

Prestatiecontracten berokkenen ook het onderwijs schade. Kinneging: „Output-financiering leidt ertoe dat universiteiten de normen omlaag bijstellen. Ze willen dat er zoveel mogelijk, in plaats van zo goed mogelijke studenten afstuderen.”

Schwab ziet de oorzaken voor de crisis in het ’fysicalistische wereldbeeld’, dat de wereld reduceert tot tastbare en meetbare feiten. „Wittgenstein maakte duidelijk dat als je de wereld zuiver feitelijk beschrijft, er alleen nog zaken zijn die je aan kunt wijzen. Over de vraag of deze zaken goed of slecht zijn, valt dan niets meer te zeggen. Dat komt omdat kwaliteit juist datgene is wat je niet ziet. Het is datgene wat de mens van binnenuit meemaakt.”

Volgens Schwab creëert het „fysicalistische wereldbeeld, dat feitisjisme, in het onderwijs de problemen.” Niemand kijkt meer naar het ’innerlijk van mensen’. „Is die docent wel een voorbeeld van wijsheid? Die vraag stelt niemand. Het gaat er enkel om dat deze docent de leerlingen trucjes aanleert die zij vervolgens kunnen demonstreren tijdens een toets, met een cijfertje als beloning. Op die manier word de jeugd vanaf de basisschool verpest.”

Kinneging duidt de kwaliteitscrisis politiek. „Tocqueville beschreef hoe de aristocratische smaak in de moderne tijd plaatsmaakte voor een democratische smaak. In een aristocratie worden weinig, maar wel kwalitatief hoogstaande meubelen gemaakt. Wij hebben nu Ikea.”

Kinneging: „Democratisering maakt kwantiteit steeds belangrijker, vaak ten koste van kwaliteit. Wie betere universiteiten wil, pleit voor het selecteren van een elite, een aristocratie. Dat is lang beschouwd als achterlijk en onsmakelijk. We willen geen afbreuk doen aan het democratische ideaal van sociale gelijkheid, niet selecteren op kwaliteit. Zo komt bij menig reorganisatie ieders baan op de tocht te staan. We riskeren liever dat het hele bedrijf ten onder gaat dan dat we een reorganisatie toestaan waarbij gekeken wordt naar kwaliteit.”

Ik wil, zegt Huib Schwab, vasthouden aan het volgende: „Dat mensen gelijke mogelijkheden hebben om kwaliteit te kunnen ervaren.”

„Iemand die het bos goed kent, is niet meer waard dan iemand die het bos niet kent. Bij hem is deze kennis simpelweg meer ontwikkeld. De Verlichting spoort iedereen aan zich verder te ontwikkelen. Bildung bestaat bij de gratie van het idee dat ieder contact kan maken met het volle mensdom, maar dat we er tegelijkertijd nog niet zijn. Die erkenning dat ik er nog niet ben, is heel erg belangrijk.”

Kinneging wijst op het verband tussen het gebrek aan Bildung en de wijdverbreide gedachte dat kwaliteit iets relatiefs en subjectiefs is. „Een Grand Cru heeft meer kwaliteit dan de zure drab van een Chateau Migraine, ’Oorlog en vrede’ van Tolstoi heeft meer kwaliteit dan een kasteelroman, en Bach meer dan Justin Timberlake. Een kleuter ziet dat niet, maar dat betekent niet dat er geen kwaliteitsverschil bestaat. Veel mensen, onder wie de kleuter, hebben hun smaak nog niet ontwikkeld en verfijnd. . Volgens Aristoteles is kwaliteit datgene dat de serieuze mens ziet als beter. Doordat de meeste mensen niet serieus zijn, kunnen ze kwaliteit niet zien.”

Rechtsfilosoof Kinneging bestrijdt dat kwaliteit iets subjectiefs is. „Het ligt in de natuur der dingen. Als het over eten en drinken gaat, dan beseffen mensen nog wel dat er zoiets bestaat als een verfijnde smaak. Maar in het onderwijs, in de literatuur, en in de schilderkunst zie je dat de gedachte van smaakontwikkeling aan het verdwijnen is. Het gevolg: de kwaliteit gaat achteruit.”

Dat beaamt Schwab. „Naast het feitisjisme is dat inderdaad het tweede probleem: het relativisme, de gedachte dat er alleen maar meningen bestaan.” Een cultuur leeft juist bij de gratie van het leren van anderen, „dat je niet opgesloten zit in je eigen universum en je eigen mening. Zelfkennis is meer dan alleen kennis over jezelf. Het is het in jezelf ontdekken van mogelijkheden die alle mensen hebben. Van degenen die deze mogelijkheden van het menszijn verregaand onderzocht hebben, kunnen we leren om onszelf verder te ontwikkelen, te verdiepen en te verfijnen. En het mooie is dat je er nooit klaar mee bent. Het moment dat je echt een beetje begint te begrijpen wat kwaliteit werkelijk is, is hoogstwaarschijnlijk het moment vlak voordat je sterft.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden