Een goede kerstboom heeft een kluit

De kerstboom, leerden we vroeger, verbeeldt met zijn lichtjes de mensheid, en bovenin troont God. Die kun je niet zien, dus zetten we er maar iets glanzends, abstracts voor in de plaats. Dat strookte mooi met liedjes als: 'Jezus zegt dat Hij hier van ons verwacht, dat wij zijn als kaarsjes brandend in de nacht'. Elektrische lampjes waren niet goed, het moest echt enthousiast vuur zijn. Enthousiast in de originele betekenis: het bezield-zijn door God. Gekleurde knipperlichtjes waren (ook) vanuit deze visie volstrekt onbenullig.

Maar allengs groeide mijn hekel aan de kerstboom, die Duitse kitsch of Angelsaksische decadentie. Vanwege de kerstbestanden die Amerikanen tijdens hun Vietnam- en andere oorlogen in acht namen/nemen, werd het symbool voor knus en dom in je eigen hol zitten vreten, even toneeltje spelen tussen het hemeltergende onrecht door.

Maar intussen sta ik mezelf weer een boompje toe. Hoe meer je je (met goede wil) verdiept in uiteenlopende religies, hoe meer je inziet dat verschillen cultureel bepaald zijn, terwijl de essentie hetzelfde is. Alles wat zich op het niveau van de vier elementen afspeelt - geestesvuur, wijwater, woord en vlees - wijst naar dezelfde kwintessens. Het zoeken naar archetypes, oerbeelden die diep in elke mens verankerd liggen, en die zich in elke religie manifesteren, geeft een gevoel van verbondenheid met de hele mensheid, van alle tijden. Oecumene gaat mij veel te slakkerig, te veel over truttige territoriumpjes, te vaak over de angst om het eigen gelijkje kwijt te raken. Ik snap ook niet wat er tegen vermenging van nog veel meer religies is, speciaal niet van religies die alle afzonderlijk de enige Schepper van hemel en aarde claimen. Je moet juist vrolijk naar eeuwige overeenkomsten zoeken, en de verschillen als plaatselijk, tijdelijk, menselijk niet terzijde schuiven maar wel sterk relativeren.

De levensboom is zo'n archetype. De boom die inzicht genereert. Genesis maakt er twee bomen van, en geeft er één een eigenaardige nevenfunctie. Op eten van zijn vruchten staat een vreselijke straf. Terwijl dat eten het enige oplevert wat de mens van het dier onderscheidt: schouwen, weten, kennen. Talloze culturen kennen bomen die verlichting geven. Het hoeft geen fijnspar met kaarsjes te zijn, een wijnstok, sycomoor of vijg is ook goed. Of een terebint of eik. Alleen groeit de eerste hier niet en propt men de tweede zo moeilijk in de hedendaagse flatjes. Doordat hij groenblijvend is, symboliseert het kleine kerstboompje net zo goed het eeuwige leven als fruit- en duizendjarige bomen. Boeddha en Mahavira werden verlicht, zittend onder bomen, Allah riep Musa uit een boom, Mozes zag God in een brandende braamstruik. Boom en Licht gaan samen, bomen verbinden hemel en aarde. In de mystieke Kaballa zijn z'n takken/paden kunstig beschreven, met zijn wortels in de donkere aarde, ons rijk, en de onvoorstelbare heldere hemelen boven zijn kroon. Zelfs het verhaal van Luthers bekering, nadat hij school onder een eik waar de bliksem insloeg, past naadloos in dit soort theorieën en legendes. Evenals Mozarts Zauberflote. De toverfluit die Tamino tot inzicht, tot zijn zielenwezen Pamina brengt, sneed haar vader 'der tausendjahr'gen Eich aus, bei Blitz und Donner, Sturm und Braus'. Onze brave Irene von Lippe schaart zich dus met haar bomen-magie in een lange traditie.

Een goede kerstboom heeft een kluit, en er moeten eetbare vruchten in hangen. Dat betekent: van welke takken je de vruchten ook eet, zij stammen uit één wortel, en planten het zaad daarvan in de mens, zodat hij uit kan groeien tot iemand die uiteindelijk het Licht ziet. Iedereen onder zijn eigen boom veel licht en inzicht gewenst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden