Een goede boodschap, die de geadresseerden niet bereikt

Niet alleen de fractievoorzitters in de Tweede Kamer, zelfs de koning maakt zich zorgen over de toon van het Nederlandse asieldebat. 'Wij maken ons zorgen over dit klimaat van bedreiging en intimidatie', schrijven de politici in een open brief. 'Verwar dreigementen en beledigingen niet met argumenten.' Maar aan wie is de brief eigenlijk gericht? En door wie wordt hij gelezen?

De geweldplegers

Auto's die in brand worden gestoken, een azc dat wordt bestormd. Verontrustend is het zeker, zegt Willem de Haan, hoogleraar criminologie aan de Vrije Universiteit. "Probleem is dat we niet weten wie het zijn, laat staan dat we hun motieven kennen. De ene keer zijn het voetbalsupporters, de andere keer is het een rechtse splinterpartij.

"Toen in 1991 het huis van staatssecretaris Aad Kosto door een bom werd verwoest, wisten we dat actiegroep RaRa erachter stak. En dat zij zich tegen het asielbeleid van Kosto richtten. Maar dat weten we bij de brandstichting in Wormerland nog allemaal niet."

Wat we wel vrij zeker weten, zegt Herman van Gunsteren, emeritus hoogleraar politieke theorieën en rechtsfilosofie, is dat de brief aan deze personen voorbij zal gaan. Toch vindt hij het een goede brief. "Er zijn mensen die menen dat ze dingen in brand moeten steken. De burgeroorlog is altijd een dreiging, die kan zo ontstaan."

Niet dat Van Gunsteren denkt dat het zo ver komt. Maar: "Je moet geweld uitsluiten. Zo nu en dan moet je de grondregels van het spel weer even uitleggen: ook als een ander ongelijk heeft, gebruik je geen intimidatie of geweld. De vrije samenleving onderscheidt zich door de manier waarop we omgaan met het feit dat we het met elkaar oneens zijn."

Ook Tom Postmes, hoogleraar sociale psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, vindt het een goede brief. "Ze geven er een eendrachtig signaal mee af. Het is heel belangrijk dat je als autoriteit duidelijk aangeeft waar de grens ligt en dat je geweld afwijst. De wetenschap heeft uit het verleden duidelijke aanwijzingen gevonden wat er gebeurt als je die grens vaag laat. Dan gaan mensen denken dat hun geweld instemming van het gezag heeft."

Want een incident kan de sfeer doen omslaan, zegt Van Gunsteren. "We hebben in Joegoslavië gezien dat mensen vreedzaam samenleefden, maar dat de gekte omsloeg in geweld. Dat kan gebeuren. Een voetballer die een scheidsrechter aanvalt. De geloofwaardige dreiging van geweld is altijd een risico. Dan moet je actie ondernemen om een eventuele omslag te voorkomen. Dat doen ze met deze brief, ze zeggen: de bedreigingen zijn te gek voor woorden."

De schreeuwers

"Het is ook goed dat de brief onderscheid maakt tussen schreeuwen, intimidatie en geweld", zegt Postmes. "Dat ze het verzet niet beschouwen als één grote groep met een gezamenlijke agenda. Dat is de grootste fout die ze hadden kunnen maken en dan was de boodschap niet overgekomen.

"De meerderheid wil oplossingen. Sommige mensen schreeuwen misschien, maar de meesten zijn bereid naar je te luisteren en mee te denken over een gezamenlijke oplossing, als jouw bedoeling maar duidelijk is. Ze hebben ook reële zorgen. In Purmerend was een vrouw bang dat haar manege niet meer bezocht zou worden. Een man vreesde dat zijn dochter niet meer veilig over straat kon lopen. Zij hebben geen conflict met de overheid, ze hebben vaak legitieme zorgen en wensen."

Het gaat erom dat je de grote massa bereikt, zegt ook Van Gunsteren. "Het gaat er om of die meegaan in het over de schreef gaan, of dat zij zeggen: dit kan inderdaad niet."

Daarbij is het soms nodig dat zij de ruimte krijgen om stoom en emoties af te blazen, zegt Van Gunsteren. "Maar in dit land hoort daarbij de verplichting dat je de ander ook de gelegenheid geeft om zich te laten horen. Dat je niet in je eentje loopt te toeteren en verder je vingers in je oren stopt."

En dan is het goed dat Geert Wilders de brief mee heeft ondertekend, zegt hij. "Hij is altijd heel consistent geweest: hij heeft opgeroepen tot verzet, maar nooit tot geweld. En nu schaart hij zich achter andere politici. Dat is een boodschap aan zijn kiezers en ik denk dat die wel aankomt."

De politiek zelf

Pure symboolpolitiek van politici die zelf het debat over vluchtelingen in toenemende mate op de spits drijven, meent politicoloog André Krouwel. "Een beetje laf, zo'n brief. Ze schrijven: laten we leuker met elkaar omgaan, terwijl ze zich zelf laten meeslepen in de verruwing."

Het politieke debat is volgens Krouwel steeds minder inhoudelijk. Politici nemen bovendien extreme posities in, in plaats van dat zij het compromis zoeken. "Politici beschimpen elkaar, een politiek opponent wordt weggezet als een vijand met wie je niet praat. Ze lijken vergeten dat het gezamenlijk zoeken naar een oplossing, het poldermodel, Nederland groot heeft gemaakt."

Dat de politici in de brief niet beloven om hun toon te zullen matigen, getuigt daarvan, zegt hij. "Het was stoerder geweest als ze voorbeelden hadden gegeven: toen en toen zijn wij zelf over de schreef gegaan. Wilders heeft pasgeleden nog opgeroepen om 'in opstand' te komen tegen de opvang van vluchtelingen. Als mensen elkaar dan vervolgens in gemeentezaaltjes bedreigen, zeggen ze: wij respecteren elkaar heel erg. Ja zeg."

Het is juist goed dat de fractievoorzitters deze brief hebben geschreven, zegt Herman van Gunsteren. Symbolen hebben in onze maatschappij veel waarde, meent hij. "Een handtekening is ook een symbool, maar zij is wel bindend."

Dat een groep politici de stap neemt zo'n brief te schrijven is bijzonder. "Deze mensen, die het verbaal met elkaar oneens zijn, zijn het hierover eens: het democratische debat is een verworvenheid, je grijpt nooit naar geweld. Want geweld en dreiging zijn heel erg."

Uit de brief van de elf fractievoorzitters

Stop met intimideren en bedreigen in het debat over vluchtelingen, schrijven elf fractievoorzitters uit de Tweede Kamer in een open brief. De brief is een initiatief van GroenLinks-leider Jesse Klaver en is ondertekend door zijn collega's Zijlstra (VVD), Samsom (PvdA), Roemer (SP), Buma (CDA), Wilders (PVV), Pechtold (D66), Slob (CU), Van der Staaij (SGP), Thieme (PvdD) en Krol (50Plus).

"Onze oproep aan iedereen die zijn stem wil laten horen: verwar dreigementen en beledigingen niet met argumenten. Laat elkaar aan het woord, ook al ben je het verschrikkelijk met de ander oneens. En blijf af van onze volksvertegenwoordigers die zich dag in dag uit inzetten voor het belang van hun gemeente. Wij zijn het over veel oneens, maar hierover bestaat geen enkel verschil van mening: in Nederland voeren we een debat zonder dreigementen, intimidatie en geweld."

Ook koning is bezorgd

Ook koning Willem-Alexander is ongerust. In Nederland worden zaken uitgepraat en niet uitgevochten, zei hij tijdens een ontmoeting met de pers in Shanghai. De bedreigingen die worden geuit, tasten de waarden aan waar Nederland voor staat, aldus de vorst die op staatsbezoek is in China.

Hij zei begrip te hebben voor de problemen die leven in de samenleving en volgt de ontwikkelingen dagelijks.

Meer politici bedreigd

Ook de fractievoorzitters van D66 en GroenLinks zijn recent bedreigd. Pechtold (D66) heeft gisteren aangifte gedaan, vertelde hij in 'Nieuwsuur'. GroenLinks-voorman Klaver deed onlangs aangifte. Meer details gaven ze niet. De ontboezemingen volgen op die van Zijlstra (VVD), die dinsdag verklaarde dat hij een kogelbrief heeft ontvangen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden