Een goed vuur raakt aan ons oer-gevoel

Op het strand van Terschelling. Beeld Hollandse Hoogte / Luuk van der Lee Fotografie
Op het strand van Terschelling.Beeld Hollandse Hoogte / Luuk van der Lee Fotografie

Hout stoken is omstreden wegens de luchtvervuiling. Maar we doen knetterende vuurtjes echt niet zomaar in de ban. Want fikkie stoken maakt oergevoelens los.

Vuurkoord, -boog, -zaag, -ploeg of handboor. Er zijn zoveel instrumenten om hout te laten ontvlammen, je kunt er een dik boek over volschrijven. Dat is precies wat de Britse avonturier Daniel Hume deed. In zijn bundel, die eind vorig jaar verscheen, bespreekt hij primitief gereedschap uit alle windstreken. De handleiding van die houtjes en touwtjes is steeds: supersnel wrijven of draaien. Of, in het geval van vuursteen, ketsen. Er is niets zo mooi als het aanmaken van een perfecte fik, zegt Hume. Of het nou diep in de bossen is, of in je achtertuin.

Zijn boek 'Vuur' is doorspekt met foto's van vonken, woeste vlammen en nagloeiende koolresten. Bij het zien hoor je vanzelf bijbehorend gesis en geknetter. "Vuur maken verbindt je weer met de natuur", zegt Hume, die de hele wereld over reisde om lokale vuurtechnieken te vinden. Hij is de Freek Vonk van het vuur. Voor de camera houdt hij graag een hakbijl of stokjes vast, in plaats van een slang of haai. Zijn obsessieve liefde ontstond door de vuurtjes die zijn vader vroeger maakte, thuis in de tuin.

Oerbeleving

Zelf hout stoken is en blijft populair. Nederland telt ruim 1,5 miljoen openhaarden en (diverse soorten) houtkachels in huizen. De verkoop van (pellet)kachels stijgt, ook door het stoppen met aardgas. Elk seizoen is er wel reden voor een grote fik. In deze tijd zijn het de kampvuren, in de herfst volgen de vuurkorven, 's winters de open haarden, daarna komen de paasvuren eraan. Wie de oerbeleving zoekt, volgt een cursus in een bos, om daarbij op de knieën te leren wrijven, vonken en ondersteunend blazen.

Vuur roept emotie op. Al was het maar omdat het vaak gepaard gaat met eten en gezelligheid. Een pan op het fornuis, een kampvuur met marshmallows, of een barbecue. Ja, schrijft Hume, maar laten we er niet oppervlakkig over doen.

Elke cultuur kent wel mythen en legendes over vuur, beschrijft Hume. Het bekendste verhaal komt van de Grieken. Die zeiden dat de god Prometheus vuur stal van Zeus en het stiekem meesmokkelde naar de mens. De Inuit hebben ook zo'n soort verhaal, over vuur als gestolen cadeau voor de mensheid. Een konijn zou erin geslaagd zijn om vuur te pikken van de wezels. In een Polynesische mythe waren het de meerkoeten die de kunst van vuur aan mensen overbrachten. Bij de Cherokee (inheemse Amerikanen) deden de spinnen dat. Vuur speelt in veel culturen een hoofdrol bij ceremoniële dansen en vieringen.

Natuurkracht

De aantrekkingskracht van vuur gaat diep. Hij gaat over controle van een potentieel verwoestende natuurkracht. Die behendigheid is, naast taalvermogen, iets waarmee mensen zich onderscheiden van andere dieren, zegt Hume. Er ontstaat verbondenheid en openhartigheid, als mensen samen bij het vuur zitten: het kampvuurgevoel. En of je nou een Zweedse kaars (een stukje boomstam) brandt, of een houtgestookte jacuzzi bezit: het voelt puur, zo'n natuurproduct. Vandaar waarschijnlijk, dat er een duurzaam imago aan kleeft.

Geen wonder dat experts het lastig hebben, als ze aankaarten dat hout stoken de luchtkwaliteit schaadt. De GGD's, het RIVM, het Longfonds en Milieu Centraal zeggen het allemaal. Natuurlijk, een houtkachel of vuurkorf is geen dampende fabriek, maar hij staat wel midden in een woonwijk. Je zou het misschien niet denken, maar zo'n bescheiden vuur brengt lokaal relatief veel (fijn)stof in de lucht, schadelijk voor kwetsbare longen. Een 'ongemakkelijk feit', noemde voorzitter Pim van Gool van de Gezondheidsraad het in Trouw. "Het is een rare paradox. Milieubewuste mensen denken met een houtkachel goed bezig te zijn, maar het tegenovergestelde is vaak waar."

In een landelijke peiling kreeg het Longfonds 85.000 zorgen over luchtkwaliteit binnen, vooral uit de grote steden. De meeste meldingen (20.000) gingen over verkeer, maar daarna volgden de houtkachels met 16.000 meldingen. Politiek gaan allerlei ideeën rond over maatregelen: een cursus 'schoon stoken' zonder rookpluimen, eisen aan de filters, een digitaal rookalarm, houtstookvrije woonwijken. Het zijn allemaal nog plannen. Een hard stookverbod, zoals Londen in 1956 al invoerde wegens smog door houthaarden in huizen, lijkt hier vooralsnog ondenkbaar. Provincies, zoals Utrecht, overwegen rokend houtvuur op windstille dagen aan banden te leggen.

(Tekst gaat verder onder foto)

Bezoekers bekijken het paasvuur in het Overijsselse Dijkerhoek. De paasvuurbouwers van Dijkerhoek en omliggende buurtschappen strijden jaarlijks om het grootste en mooiste paasvuur van de streek te bouwen. Dijkerhoek had dit jaar de hoogste stapel.  Beeld ANP
Bezoekers bekijken het paasvuur in het Overijsselse Dijkerhoek. De paasvuurbouwers van Dijkerhoek en omliggende buurtschappen strijden jaarlijks om het grootste en mooiste paasvuur van de streek te bouwen. Dijkerhoek had dit jaar de hoogste stapel.Beeld ANP

Wat ingrijpen extra lastig maakt: vuur stoken hoort ook bij feest en traditie. Waarschuwingen van de gezondheidsdiensten over vuile lucht door de paasvuren vielen slecht dit jaar. Handen af van ons paasvuur, was de reactie. In de gemeenteraad van Emmen pleitte het CDA ervoor paarvuren tot immaterieel erfgoed te verklaren. "Dit om te voorkomen dat een eeuwenoude traditie straks verloren gaat", zei raadslid Paulien Mellema. Burgemeester Arco Hofland van Rijssen-Holten zei dat het RIVM met waarschuwingen over smog door paasvuur overdreef. De gezondheidsdienst gaat landelijk uitpluizen hoeveel luchtvervuiling de paasvuren geven. Dat leidde in de Tweede Kamer tot Kamervragen van het CDA, zoals: "Wat is de reden een traditie die teruggaat tot de 16de eeuw opeens te gaan onderzoeken?"

Fikkie stoken zit diep geworteld in het menselijk zijn, zegt socioloog Joop Goudsblom, het gaat terug tot verre oertijden. Hij schreef ruim twintig jaar geleden het boek 'Vuur en beschaving', over de aantrekkingskracht die vuur op mensen heeft en zal hebben. De relatie tot vuur is complex, zegt hij. Dat komt door de praktische kant van vuur, als bron van warmte en energie, en tegelijkertijd door de spirituele kant. Hieruit verklaart hij een vorm van collectieve ontkenning als het gaat om de (lucht)schade door vuur.

Goudsblom ziet een groot probleem in het huidige gebruik van vuur, in grote ketels en fabrieken met fossiele brandstof en biomassa (houtstukjes). De industriële vlammen zijn voor mensen verborgen geraakt, zegt hij. Er komt wel energie bij huizen, maar dat er daarvoor houtkorrels in Nederlandse energiecentrales gaan, dat zie je niet gebeuren. Deze onzichtbaarheid van industrie versterkt mogelijk het idee dat het wel losloopt met de effecten van vuren. De mens is door industriële verbrandingsprocessen zó verknoopt geraakt met vuur dat we er moeilijk meer vanaf komen, zegt Goudsblom.

Primitief

Ook Daniel Hume noemt het zorgelijk dat de meeste vuren buiten ons zicht wakkeren, in fabrieken en energiecentrales. De mens vindt energie uit fabriekskachels vanzelfsprekend, maar denkt er niet meer bij na waar die vandaan komt. Die zorg doet denken aan de kritiek dat de jongste generatie melk en groente in de supermarkt voor lief neemt, zonder het besef dat het bij de boer vandaan komt.

Hume pleit er in zijn boek voor dat mensen terug gaan naar de basis, door zelf weer kleine vuren te maken. Die wens zit diep van binnen in iedereen, beweert hij. "Bij sommige mensen moet het alleen even naar boven komen." Wie een eigen vuurtje maakt, zegt hij, komt terug bij een diepe kern van het mens zijn. Primitief, houtje touwtje, zonder lucifer.

Uitspraak vuile lucht

Het stoken van hout brengt roet en fijnstof in de lucht. Slechte luchtkwaliteit kan de gezondheid van mensen schaden. Zeker longpatiënten, kleine kinderen en ouderen kunnen hinder ervaren, zeggen landelijke gezondheidsdiensten. Milieudefensie vraagt ook aandacht voor lokale schade door houtstook.

Maar in de rechtszaak waarin Milieudefensie schone lucht eist van het rijk staan andere bronnen van vuile lucht centraal. Vooral verkeer en intensieve landbouw brengen fijnstof in de lucht. Hierdoor overschrijdt Nederland op 150 knelpunten de Europese luchtnormen, ook al is de lucht de laatste decennia flink schoner. Milieudefensie eist dat Nederland direct aan alle normen gaat voldoen, bijvoorbeeld door filters bij stallen en minder auto's.

Komende dinsdag doet de rechter uitspraak, in hoger beroep van een verloren kort geding. Het ziet er niet naar uit dat Milieudefensie wint. Een bodemzaak over dezelfde kwestie verloor de milieuclub.

Lees ook: Een open haard is gezellig, maar slecht voor het milieu

Krijgt u ook zo'n lekker 'oergevoel' bij het opstoken van de open haard? Bosje takken op de plaat, lekker de handen om de ruwe blokken, fik er in. U bent niet de enige.

Maar ook: Efficiëntere houtkachel stoot minder fijnstof uit

Stoken op hout is CO2-neutraal, maar daarmee nog niet groen. Zo'n 1,2 miljoen houtkachels en open haarden zorgen in Nederland voor veel fijnstof. Dat kan minder.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden