Een goed Kamerlid kan zich onttrekken aan de tucht waar Ybeltje Berckmoes onder gebukt ging

Oud-Kamerlid Ybeltje Berckmoes hekelt in haar deze week verschenen memoires de verstikkende fractiecultuur binnen de VVD. Beeld ANP

Een haaienbad, zo ziet oud-Kamerlid Ybeltje Berckmoes het Binnenhof. In haar deze week verschenen memoires hekelt ze de verstikkende fractiecultuur binnen de VVD en de egopolitiek in Den Haag. Een reactie op vijf beweringen van Berckmoes.

I Binnen de fractie heerst een kadaverdiscipline

De tv-camera's hadden de laatste jaren moeiteloos mee kunnen draaien bij de fractievergaderingen van de VVD, schrijft Berckmoes, want van inhoudelijke discussie was totaal geen sprake meer. Alle spannende zaken waren vooraf in achterkamertjes afgekaart, de fractie nam de besluiten voor kennisgeving aan en niemand nam nog de moeite om vragen te stellen. Dat lijkt een schande, want zou een fractie niet uitgebreid moeten discussiëren om tot haar standpunt te komen?

Toch is de praktijk die Berckmoes schetst niet uitzonderlijk aan het Binnenhof en bovendien goed te verklaren. Elke week dienen Kamerleden honderden moties in die doorgaans binnen een week in stemming komen. Het is simpelweg ondoenlijk om al die moties van a tot z in een fractievergadering te bespreken, waarbij menig Kamerlid bovendien de benodigde kennis zal ontberen. Wat weet een woordvoerder defensie bijvoorbeeld van de pluimveesector of de binnenvaart?

Om eindeloos lange vergaderingen te voorkomen, voorziet de specialist in de fractie de motie van een stemadvies. Bij coalitiepartijen gaat daar ook nog onderling overleg aan vooraf om verrassingen te voorkomen en binnen de lijnen van het regeerakkoord te blijven. De fractie volgt doorgaans blindelings het advies van de specialist, waardoor het doornemen van de stemmingslijst tijdens de wekelijkse groepsvergadering maar een paar minuten in beslag hoeft te nemen.

Veel van dit 'achterkamertjesoverleg' ging echter aan Berckmoes' neus voorbij. Doordat ze met een steeds kleinere en uiteindelijk lege portefeuille kwam te zitten, werd ze niet meer bij de meningsvorming over moties en andere besluiten betrokken. Zo had zij nauwelijks meer invloed op welke besluitvorming dan ook en kwamen mogelijk zeer weloverwogen conclusies voor haar als een verrassing. Zo kon het mede gebeuren dat zij zich 'stemvee' ging voelen, een 'Klara 39'.

2 Afwijkend stemmen is het goed recht van een Kamerlid

Wil je als VVD-Kamerlid anders stemmen dan de rest van de fractie, dan moet je daar vooraf toestemming voor vragen. Doet een Kamerlid dat niet, dan dreigt een aftocht uit de fractie, schrijft Berckmoes met enige verbazing in haar memoires. Ze doelt op het feit dat Kamerleden in Nederland op persoonlijke titel worden benoemd en dat zij volgens de Grondwet 'zonder last' mogen stemmen.

Die wetstekst beschrijft echter vooral de papieren werkelijkheid. Om effectiever te opereren is fractievorming in de loop der tijd gemeengoed geworden. Samen sta je immers sterker. Dat vraagt wel om enige fractiediscipline, want zouden Kamerleden doen en stemmen wat ze maar willen, dan zou dat regeren in de praktijk onmogelijk maken. Zeker als een kabinet maar een nipte meerderheid heeft in het parlement, zoals de afgelopen jaren.

Om de kikkers in de kruiwagen te houden, zien fracties - zeker niet alleen die van de VVD - zich genoodzaakt om aanvullende regels op te stellen. Daarbinnen past de regel dat Kamerleden kunnen vertrekken als zij spontaan afwijkend stemgedrag vertonen, of een verklaring dat een Kamerlid zich niet af zal scheiden. Zo'n belofte is wel boterzacht, want voor de wet - die geen fracties kent - staat het een Kamerlid vrij zich af te splitsen.

Overigens scheppen fracties soms wel degelijk ruimte voor een vrije stem, vooral bij medisch-ethische onderwerpen. Die vraagstukken doen een beroep op het geweten en dragen weinig politieke risico's in zich; de uitkomst kan begrotingen niet aan het wankelen brengen. Kamerleden kregen die vrijheid bijvoorbeeld bij het D66-voorstel voor 'automatische' orgaandonatie. De vóór-stem van onder anderen Berckmoes hielp het voorstel aan de kleinst mogelijke meerderheid.

Soms krijgen Kamerleden ook de ruimte voor een symbolische stem. Zo mocht PvdA-Kamerlid Lutz Jacobi in 2013 tegen de aanschaf van de JSF stemmen, waarmee zij aan de bezwaren van haar Friese provinciegenoten tegemoet kwam. Cruciaal was dat de coalitie met de VVD toen nog ruim in haar jasje zat; Jacobi's tegenstem bracht steun voor het voorstel niet in gevaar.

3 Voor een Kamerlid ligt er altijd een mooi baantje in het verschiet

Er is ontegenzeggelijk sprake van een partijkartel, zegt Berckmoes Thierry Baudet na. Oftewel: de baantjes worden elkaar in Den Haag toegespeeld. Wie binnen een grote partij maar een beetje krediet weet te behouden, kan rekenen op hulp bij het vinden van een nieuwe baan. Dat is zo'n aanlokkelijk vooruitzicht dat menig tegendraads Kamerlid wel twee keer nadenkt voordat hij of zij zich tegen de partijlijn keert, aldus Berckmoes.

Het is inderdaad zo dat binnen de grotere fracties een of meerdere Kamerleden zijn belast met het scouten van geschikte kandidaten voor bestuursposten in het land. Dat mag rieken naar een baantjescarrousel, tegelijk is het wel zo handig dat burgemeesters, commissarissen van de koning en topambtenaren politieke en bestuurlijke ervaring hebben. En tja, die doe je nou eenmaal op bij de grotere bestuurderspartijen.

Lang was de klacht dat 'Den Haag' even bepaalde wie er waar werd benoemd, maar gemeenteraden kiezen burgemeesters sinds een aantal jaren zelf uit. Een aantal raadsleden vormt dan een vertrouwenscommissie, voert gesprekken met kandidaten, kiest in samenspraak de meest geschikte en daarna beslist de raad. Dat levert geregeld verrassingen op. Zo had de commissie in Nijmegen in 2012 PvdA'er Sharon Dijksma bovenaan haar lijstje gezet, maar koos de raad voor nummer 2: CDA'er Hubert Bruls.

Berckmoes doet een burgemeestersbenoeming af als een goudgerand kattenluikje, een manier om zonder gezichtsverlies het Binnenhof te verlaten. Los van dat iemand niet zomaar meer naar een burgemeesterspost te parachuteren valt, gaat ze voorbij aan de zorgplicht die een werkgever kan voelen. Berckmoes zat in de Kamer duidelijk niet op haar plek, dat erkent ze zelf ook volmondig in haar boek, oftewel: ze was fout gescout door de partij. De VVD had haar de deur kunnen wijzen, maar voelde zich kennelijk verantwoordelijk voor Berckmoes' toekomst en zocht met haar naar alternatieve carrièrepaden. Je kunt dat ook als goed werkgeverschap zien.

4 De afdeling voorlichting werkt verstikkend voor een Kamerlid

VVD-Kamerleden worden 'als kleuters behandeld', schrijft Berckmoes, zo weinig vrijheid krijgen ze van de afdeling voorlichting. Ze mogen geen interviews geven zonder toestemming, kunnen beter niet praten met journalisten, en al helemaal niet over andere onderwerpen dan die uit de eigen portefeuille. Als een soort 'big brother' waken de voorlichters over de fractie. Alles om te voorkomen dat er een spontane quote in de media verschijnt. Overtrokken protectionisme of uitgekiend communicatiebeleid?

Geen fractie heeft haar mensen de afgelopen jaren zo hermetisch afgeschermd van de pers als de PVV. Maar het moet gezegd: ook de VVD kan er wat van. Spontaan een liberaal Kamerlid bellen voor een reactie op iets actueels, bij menig fractie doodnormaal, is bij de VVD haast onmogelijk. De kans is groot dat in no-time niet het Kamerlid, maar een voorlichter terugbelt om als volleerd souffleur citaten op te dissen. Zelfs bij de meest overzichtelijke interviewtjes met Kamerleden schuift doorgaans een voorlichter aan. De VVD bouwt hoge muren voor de pers, maar ook voorlichters bij andere partijen zijn op hun hoede met journalisten in de buurt. Zo kon een telefoontje naar een PvdA-Kamerlid de laatste jaren ook resulteren in een smsje van een voorlichter met een uitgebalanceerd citaat. Daarnaast maken de politieke pr-teams dankbaar gebruik van de nieuwste technieken: ze produceren en verspreiden sinds een tijdje gewoon hun eigen ongefilterde filmpjes via sociale media. Daar komt geen journalist meer aan te pas.

Uiteindelijk draait het allemaal om vertrouwen. Het is een haast natuurlijke drang van een regeringspartij om zich te beschermen tegen alles wat de coalitie in gevaar kan brengen - zeker als die partij ook nog de grootste is en de premier levert. Contact met overijverige journalisten staat daarbij hoog op de risicolijst. Toch zit er enige rek in. Zodra voorlichters weten dat een Kamerlid niet leeg zal lopen tegenover een journalist, en zodra het Kamerlid weet dat een journalist hem niet bedondert, worden de teugels geleidelijk gevierd. Heel soms zelfs bij de VVD.

5 Als Kamerlid van een coalitiepartij kun je niets voor elkaar krijgen

Volgens Berckmoes zit je er als coalitie-Kamerlid eigenlijk voor spek en bonen bij: 'Officieel bestaat er natuurlijk een duaal stelstel waarin de regering regeert en het parlement controleert, maar als je als partij deel uitmaakt van de coalitie, is er nog maar heel weinig ruimte voor kritiek.' Als voorbeeld wijst ze op haar protest tegen het kabinetsbesluit om een kazerne van Den Helder naar Vlissingen te verplaatsen, iets wat haar de kop zou kosten. Ze had ook kunnen wijzen op de PvdA'ers Bonis, Hilkens, Öztürk en Kuzu, die in 2013 en 2014 met de fractie braken. Of CDA'ers Ferrier en Koppejan, die zich in 2010 niet bij een kabinet met gedoogsteun van de PVV konden neerleggen. Is de beweegruimte inderdaad te beperkt?

Voorop staat dat Kamerleden van coalitiepartijen veel behoedzamer moeten opereren dan collega's uit de oppositie, die recht voor zijn raap kritiek kunnen spuien. Toen journalist Gerard van Westerloo in 2001 voor NRC drie weken meekeek bij de PvdA-fractie, op dat moment onderdeel van Paars-II, beklaagde menig Kamerlid zich er al over. "Het meel wordt ons met bakken in de mond gegoten", zei Rob Oudkerk. "Uit onze mond komt niets anders dan bezwerend beleids-Esperanto."

Dat spitsroeden lopen heeft vele oorzaken. Natuurlijk staan de goede coalitieverhoudingen altijd op het spel, maar er is meer. Doordat het de grootste partijen zijn die deel uitmaken van de regering, zijn in die fracties ook de meeste portefeuilles te verdelen, met alle overlap en frictie van dien. Tijdens Paars-II verdeelde de PvdA maar liefst 369 onderwerpen over 45 Kamerleden. "Ik doe het duurzame gekweekte hout en Jaap Jelle Feenstra doet het duurzame natuurlijke hout", vertelde Gerrit Schoenmakers aan Van Westerloo. "Ik moet er eerlijk bij zeggen, ik heb me wel eens vergist."

Dat betekent niet dat coalitie-Kamerleden vier jaar lang enkel kunnen jaknikken. Wie het vertrouwen geniet van de fractie en een goed idee heeft dat niet bijt met het regeerakkoord, mag wel degelijk aan de slag. Zo werkte VVD-Kamerlid Malik Azmani in stilte zijn notitie voor asielopvang buiten de EU-grenzen uit, een plan dat nu in grote lijnen het beleid is van het kabinet én de Europese Unie. In evenzoveel stilte werkte PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt met de VVD aan een compromis om bij de levenslange gevangenisstraf een evaluatiemoment in te bouwen. Ook dat lukte. Er is nu een commissie die een levenslange straf na 25 jaar tegen het licht houdt.

Om zulke successen te boeken, moet je het vak goed verstaan en dat kost tijd. Als Haags politicus moet je je dossiers eigen maken, de beleidsgeschiedenis kennen en een netwerk opbouwen om bondjes te kunnen sluiten. Berckmoes tekende in 2012 als de nieuwe woordvoerder defensiepersoneel meteen protest aan tegen de kazerne in Vlissingen, terwijl ze voor de betrokkenen een volslagen onbekende was. "Zo werkt dat niet hier", kreeg ze in de fractie te horen. Het bleek einde oefening.

Vijf jaar lang Backbencher

Ybeltje Berckmoes (50) zat ruim vijf jaar in de Tweede Kamer voor de VVD. Afgelopen maart nam ze afscheid en deze week publiceerde ze haar memoires Voorlichting loopt met u mee tot het ravijn. Ze doet daarin meedogenloos, maar ook met zelfspot, verslag van haar jaren in de VVD-fractie. Ze omschrijft haar collega's als volgzame robots en verwijt de partijtop enkel met beeldvorming bezig te zijn. Berckmoes geeft overigens openlijk toe dat ze 'is mislukt' als Kamerlid. Ze stond bij de verkiezingen van 2010 en 2012 op plek 39 van de kandidatenlijst.

Oud-Kamerlid Ybeltje Berckmoes geeft in haar deze week verschenen memoires toe dat ze is mislukt als Kamerlid. Beeld rv
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden