Een god op de drempel, met twee gezichten

Rond 300 na Christus brak het christendom definitief door en sneuvelden talloze bijzondere goden. Ter gelegenheid van De Week van de Klassieken, die ditmaal religie als thema heeft, belicht Trouw enkele van de verliezers.

Wie: Janus

Wanneer: 700 voor Christus tot 300 na Christus

Waar: Romeinse Rijk

Waarvoor: god van de overgang

Wat is de voorkant van deze god? Moeilijk te zeggen. Het is maar van welke kant je het bekijkt. Dit is Janus, de god van het oude én het nieuwe, van de toekomst én het verleden, van het begin én het einde. De naamgever van de maand januari.

Het bezit van twee gezichten is al speciaal voor een god, maar helemaal voor deze oeroude Romeinse huisgod, die begon met nul gezichten. De god van de deur en de drempel behoefde geen beeld. De deur zelf was zijn aanwezigheid. Ianua betekent in het Latijn deur.

Op het Forum Romanum stond een tempel voor hem met twee deuren. Er was ook een poort die met Janus verbonden was. Die poort was gesloten als het vrede was en werd geopend bij oorlog. Een gesloten poort voorkwam dat de vrede weg kon gaan, een open poort in oorlogstijd zorgde ervoor dat de vrede altijd terug kon keren. Op de eerste dag van het nieuwe jaar kwam de consul bij de tempel vragen om een welvarend jaar. Ook andere Romeinen kwamen vragen om een goed jaar en vaak brachten ze dan kleine giften als dadels, honing en koekjes bij de tempel.

Janus was tegelijkertijd de god van de hemelpoort. Romeinen riepen hem vaak aan als ze een andere god in de godenhemel wilden benaderen. Janus werd ook om geluk gevraagd bij het begin van een huwelijk, als je samen een nieuw leven begon.

De Romeinen vonden die twee gezichten zelf ook maar raar. De dichter Ovidius vroeg daarom in zijn gedicht 'Fasti' aan Janus zelf wat de reden was. Janus zei dat hij de god van de doorgang is en daarom naar twee kanten moest kunnen kijken. Zijn tweede verklaring is dat hij al bestaat sinds het begin van de wereld, toen er nog chaos was. Daar is hij nog steeds van in de war.

De Romeinse filosoof Plutarchus noemt een andere oorzaak. Het extra gezicht heeft Janus gekregen vanwege de enorme hoeveelheid nieuwe kennis die hij de Romeinen heeft gegeven op het gebied van navigatie en munten slaan. Hoewel er maar weinig afbeeldingen van hem zijn overgeleverd, zie je het dubbele gezicht opvallend vaak op munten. Handel drijven en betalen met munten gebeurde vaak op de drempel.

De tijd van Janus was voorbij toen in de vierde eeuw na Chr. het christendom alle heidense goden verpletterde. Maar Janus zou Janus niet zijn als hij niet ook in die nieuwe tijd een rol speelde. Het ritueel van het openen van de poort bij het Forum Romanum ging tot in de zesde eeuw na Chr. door. Tijdens de oorlog tegen de Visigoten werd de poort een laatste keer opengezet. En nog altijd kennen we het huwelijksritueel waarbij de man de vrouw over de drempel draagt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden