Een god die bloed wil zien Kruisbeeld

Het sanhedrin van de Trouw-redactie kon maar moeilijk tot een oordeel komen: was dit nu verdiepend, vernieuwend of smakeloos? Sinds enkele dagen hangt het opvallend realistische kruisbeeld van kunstenaar A. G. Grassens uit Gemert in de Tilburgse Jozefkerk. Pers erbij. Televisie erbij. Kunnen de kinderen er wel van slapen? Antwoord: ze zien op tv wel ergers. Vergeleken daarbij lijkt aan het kruis hangen wel mee te vallen - behalve voor wie oog in oog (echte kunstogen!) staat met het kruis in de Jozefkerk.

Vernieuwend zeker niet, schieten twee getuige-deskundigen onafhankelijk van elkaar Trouw te hulp. L. van Liebergen is conservator van het museum voor religieuze kunst in Uden en dr. P. van Dael, pater jezuiet en als kunsthistoricus verbonden aan de Vrije Universiteit, herkennen er beiden in één oogopslag het realisme in dat veel kunst in de Middeleeuwen kenmerkt en dat nog steeds heel populair is in Spaanstalige landen. Peter van Dael moet er weinig van hebben: hij proeft er de offertheologie achter van een god die bloed wilde zien. Als hij pastoor was kwam je zoiets in zijn kerk niet tegen. Links en rechts graait Van Dael in zijn boekenkast: de lijdende Christus van de (joodse) schilder Chagall, te midden van brandende syna gogen en ontzette rabbijnen in de Kristallnacht; de 'lijdende mens' die eeuwig in doodsstrijd is uit de serie Miserere van George Rouault; een uiterst abstracte christuskop van Javlinski, waarbij neus en ogen tegelijk de verticale en horizontale balk van het kruis vormen. Of als je het per se realistisch wilt: neem zo'n afbeelding van Geertgen tot Sint Jans (15de eeuw), ook heel bloederig, maar ze treft je omdat alle andere figuren wegkijken, alleen de lijdende kijkt jou vanonder zijn druipende doornenkroon recht in het gezicht. Of het 'pestkruis' in de Keulse Maria im Kapitol, met zijn verwrongen, gekwelde gezicht. Realistisch, maar met een expressionistische toevoeging die te denken geeft. Het Tilburgse beeld vindt Van Dael vooral een blote, dooie, eng-toegetakelde man aan een kruis, als een foto, maar een goede fotograaf kan méér laten zien dan er te zien is. Van Dael erkent dat het een kwestie van persoonlijke smaak en gevoel is. De stichter van de jezuieten, Ignatius van Loyola, raadde zijn broeders aan zich Christus' lijden zo aanschouwelijk mogelijk voor te stellen: alle details te zien, zich in te leven in de plaats, wat er gebeurt, wat er te ruiken en te horen is. Dat superrealisme is aan Van Dael niet besteed; in de publieke ruimte van de kerk zoekt hij liever verstilling, decorum. De kerk moet wat hem betreft ook niet op die manier mee willen doen in de strijd van wie het hardst gilt en schokt krijgt de aandacht.

Leon van Liebergen uit Uden kent het realisme in de lijdenskunst ook. Zijn museum is onderdak in het klooster van de heilige Birgitta van Zweden (14de eeuw) en die kon er wat van, op papier dan. Haar Openbaringen zijn even gruwelijk en bloederig als wat onze man uit Gemert maakt. Net als zijn vakbroeder Peter van Dael wijst Van Liebergen op oude en nieuwe verbeeldingen die hun realisme niet zoeken in net-echte beurse plekken, lijkenkleur, echt (borst)haar, Madame Tussaud-ogen. Christus aan het kruis als dartbord, of onder het mes bij prof. Nicolaas Tulp, maar dan gesitueerd in de Sint Pieter.

Van Liebergen is er nog niet uit. Zet Grassens een nieuwe trend? Gaan we vanaf het jaar 2000 Jezus' lijden niet meer romantiseren, stileren en abstract maken zoals in deze of de vorige eeuw, maar hard, realistisch maken? Een breekpunt in de iconografie ziet hij er nog niet in, omdat Grassens teruggrijpt op het bestaande, zoals ze dat volgende week in menig Spaanse processie weer in veelvoud meedragen. Maar wie weet hoe de kunst zich ontwikkelt? Van Liebergen wil niet arrogant doen over mensen die geraakt worden door wat in zijn ogen nogal plat sentiment is - als het tot 'verdieping' en meditatie leidt. Maar zijn voorkeur heeft het niet. Voor de Udense conservator is het mooiste kruisbeeld van Nederland te vinden in de kerk van Neerbosch: expressief, gruwelijk ook, maar met een duidelijke verstilling. Hij verzekert dat voor dat beeld zelfs museumdirecteuren en journalisten stil worden. Peter van Dael kent het beeld in Neerbosch ook, maar hij laat nog een ander kunstwerk zien, van Lovis Corinth ( 1925): Christus die haast dreigend van het kruis op je toekomt, een woeste boeventronie als van de slechte moordenaar. Dan dekt Van Dael met zijn hand de baard af. Bij nader toezien licht er een ander gezicht uit op: omhoogkijkend, met een schreeuw, van God verlaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden