Een gietijzeren walvis

Interessante gebouwen uit het industriële verleden blijven tegenwoordig bewaard als er een bestemming voor is of gevonden wordt. In het jaar van het Industrieel Erfgoed maakt Trouw een zwerftocht langs een aantal monumenten van 'verleden techniek'. Vandaag: gemaal De Waterwolf bij Ezinge. Meer informatie over De Waterwolf: 050-3048911.

Het klopt, beaamt Willem Alberts (40), machinist van wat eens het grootste en modernste gemaal in Europa was, er is niet veel te doen. Wat onderhoudswerk en dat is het. Waar de vier schroefpompen van De Waterwolf vorig jaar winter nog op volle kracht moesten draaien om al het overtollige water weg te spuien richting Lauwersoog, staan (of eigenlijk: liggen, want het zijn net aan land gespoelde walvissen) ze er nu lusteloos bij. Om een indruk te krijgen: terwijl De Waterwolf vorig jaar tussen 1 januari en 30 april 3000 maaluren kende, heeft het gemaal in de periode van 1 oktober '95 tot 1 april dit jaar nog geen 100 uur gedraaid.

De eerste pomp ligt nu zelfs even helemaal uit elkaar. Een paar onderdelen zijn voor revisie naar de Storkfabrieken in Hengelo gebracht. Een unicum in de geschiedenis van het gemaal, waarvan de bouw in 1920 voltooid werd. Het gemaal kwam er omdat de afsluiting van het Reitdiep bij Zoutkamp in 1877 de afwatering van grote delen van het Groningse en Drentse (regen)water naar zee bemoeilijkte. De buitengeul van de rivier slibde dicht, de sluizen konden bij zware regenval en westenwind de waterstroom niet aan en dat leidde dan weer tot overstromingen waar de Groningse akkerbouwer de dupe van werd. Niet voor niets heeft de boer dan ook zichtbaar zijn stempel op het gemaal kunnen zetten; op de oostelijke buitengevel van De Waterwolf staan de volgende regels:

Verlaging van den waterstand

brengt meerdere koren in het land.

Het is een indrukwekkend gezicht, die 60 000 ton zware, opengewerkte gietijzeren walvis van zes meter lang, drie meter hoog en breed. En dat is nog niet alles. Wie naar beneden kijkt, ziet het gapende gat van de lege buizen of sluiskokers waardoor anders het water respectievelijk aan de voorkant wordt opgezogen en aan de achterkant wordt 'geloosd'. Het gat duikt meer dan zeven en een halve meter diep het basin in. Een mens kan het zich nauwelijks voorstellen. Maar eenmaal in bedrijf gesteld kunnen de pompen 1000 kubieke meter ofwel 1 miljoen liter water per minuut verwerken. Alberts vergelijkt het wel eens met de inhoud van 30 grote tankauto's op een rij of 1 miljoen colaflesjes, al gaat zelfs dat het bevattingsvermogen reeds aardig te boven.

Tegenover de vier pompen staan de vier dieselmotoren, die voor de aandrijving zorgen. Grote scheepsmotoren zijn het, met een vermogen van 600 PK. Ooit werden de pompen electrisch aangedreven. De reden was even praktisch als voor de hand liggend: vlak voor het in 1910 genomen besluit van de waterschappen van Hunsingo, Westerkwartier en Reitdiep om de afwatering van de gebieden Hunsingo en Westerkwartier te verbeteren, hadden de Staten besloten tot de oprichting van een provinciaal electriciteitsbedrijf. De Waterwolf zou meteen een fraaie afnemer zijn. De samenwerking kreeg ook symbolisch haar beslag: in 1913 verenigden de drie partners van Hunsingo, Westerkwartier en de Reitdieppolders zich in een nieuw waterschap, Electra geheten. Maar hoewel de naam 'Electra' tot vorig jaar bleef behouden (inmiddels is het oude waterschap opgeslokt door een grotere eenheid, nl. Noorderzijlvest), was het met de elctriciteit al snel gedaan. Nadat men eerder al een keer tijdelijk op stoom was overgegaan, stapte men in 1943 bij gebrek aan koperlegering over op een combinatie van electriciteit en dieselaandrijving. In 1975 werden de vier pompen helemaal door dieselmotoren op gang gebracht.

Aan de westkant van de machinekamer is een lege ruimte. Ooit was het de bedoeling om een vijfde pompinstallatie te plaatsen. Maar tot op heden is dat nooit gebeurd. Wel zijn er nog altijd plannen om de capaciteit ook daadwerkelijk te vergroten met zo'n vijfde installatie. Want één ding is zeker: het gemaal, 'met een fundament als van een electriciteitscentrale', kan nog zeker 25 jaar mee, verzekert Alberts. Ja, en hoe het daarna verder moet, dat is de vraag. Want hoe vernunftig en knap wij ook zijn; sinds er aardgas gewonnen wordt in Slochteren zakt de bodem en stijgt de zee. Hier op dit plekje waar Reitdiep en Kommerzijlsterriet samenstromen, staat het water tien centimeter lager dan anders: -93 NAP.

Buiten blinken de luchtpijpen en scheren een paar huiszwaluwen rond het rood-bakstenen gebouw. Niemand die er last van heeft op deze stille zomerdag, maar toch: het blijft een wankel evenwicht, zo tussen land en water.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden