Een gezamenlijke vijand

Moskou is er klaar voor. De anti-Poetin-oppositie hoopt dat er, ondanks ijzige kou, morgen meer Russen de straat op gaan dan de honderdduizend van eind december. Maar het kamp van de oppositie vertoont al scheuren door de omstreden flirt met de nationalistische beweging.

Zo groot was het spandoek dat veel voorbijgangers aanvankelijk niet eens zagen wat er op stond. Het hing in plaats van een reusachtig reclamebord boven op een huis aan de Moskva, pal tegenover het Kremlin. 'Poetin, ga weg', luidde het opschrift, met ernaast een doorgekruiste afbeelding van de Russische premier. Zelfs op een halve kilometer afstand was de tekst nog goed te lezen. Het duurde geruime tijd voordat politie en mannen in burger ter plekke waren om het felgele doek te verwijderen.

Het was een van de vele ludieke acties de afgelopen dagen in de aanloop naar de grote demonstratie tegen verkiezingsfraude. Morgen zal die plaatsvinden in het centrum van Moskou bij een verwachte middagtemperatuur van -17 graden Celsius (gevoelstemperatuur -26). Alle reden dus om de stemming erin te houden en mensen aan te sporen toch vooral niet thuis te blijven. Afgelopen zondag deed de oppositie dat door massaal over de rondweg rond het centrum van Moskou te rijden in auto's versierd met witte linten, ballonnen of andere witte voorwerpen die het protest tegen stembusfraude in Rusland symboliseren. Die actie werd een groot succes.

De organisatoren hopen dat het aantal deelnemers zaterdag niet minder en liefst nog meer zal zijn dan de honderdduizend die op 24 december de straat op gingen. Om een maximale deelname te bereiken, zijn de afgelopen dagen en weken achter de schermen vaak emotionele discussies gevoerd, principes opzijgeschoven en moeizame compromissen gesloten. Het resultaat is dat vrijwel alle politieke kleuren morgen zij aan zij marcheren in de straten van Moskou, liberale democraten, socialisten en nationalisten - maar dan wel in verschillende kolonnes.

Die kolonnes zijn bittere noodzaak, vinden de initiatiefnemers, die benadrukken dat zij niet het recht hebben iemand te verbieden deel te nemen aan het protest en dat het onmogelijk is iedereen bij aanvang te controleren op politieke voorkeur. "Bovendien behoort de overgrote meerderheid, pakweg 97 procent, toch tot geen enkele partij", vindt journalist Sergej Parchomenko, een van de organisatoren, en dus is er wat hem betreft geen probleem. De kolonnes met partijvlaggen zullen achter aan de stoet komen, om te voorkomen dat er conflicten ontstaan over wie er voorop mag lopen. Bij vorige demonstraties mondde dat al verscheidene keren uit in schermutselingen met nationalistische groepen.

De argumenten overtuigen lang niet iedereen. De flirt met de nationalistische beweging heeft al geleid tot scheuren in het kamp van de democratische oppositie tegen het bewind van Poetin. De oprichtings- vergadering van de Burgerbeweging, een coalitie van diverse politieke groepen die het verzet tegen het bewind van Vladimir Poetin moet coördineren, is voor velen een eyeopener. Als er moet worden gestemd, heffen sommige nationalisten er hun arm in een onmiskenbare Hitlergroet. De overige aanwezigen negeren dat of volstaan met een kortstondige opmerking dat gebaar maar liever achterwege te laten, onder het motto: het doel heiligt de middelen.

Anders is het bij de vrijwel gelijktijdige oprichting van de Kiezersliga, een organisatie die zich eveneens beijvert om acties tegen verkiezingsfraude en voor eerlijke verkiezingen te coördineren. De Liga was de drijvende kracht achter de 'rally' met de witte linten van afgelopen zondag. Voor professionele politici is geen plaats binnen de groep. Onder de oprichters zijn bekende schrijvers als Ljoedmila Oelitskaja en Boris Akoenin, popzanger Joeri Sjevtsjoek, televisiecoryfee Leonid Parfjonov en verschillende veelgelezen bloggers.

"Er is een nieuwe stemming in de samenleving ontstaan", zegt Parfjonov. "De mensen willen bewust kunnen stemmen en weten wat er daarna met hun stem gebeurt. Ze begrijpen dat het land politieke concurrentie nodig heeft, dat eerlijke verkiezingen niet alleen gaan over hoe iemand stemt en zelfs niet hoe de kiescommissie daarna die stemmen telt, maar ook dat er onafhankelijke media zijn en een onafhankelijke rechtbank, onafhankelijke instituten, gelijke mogelijkheden voor de kandidaten. Dat is wat wij verstaan onder de rechten van de kiezers."

Prominente afwezige is Aleksej Navalny, 's lands populairste blogger, erkend tegenstander van Poetin en diens partij en bejubeld orator op de voorgaande massademonstraties. Zijn onverholen politieke ambities maken hem ongewenst in dit gezelschap. Ook knagen er twijfels over zijn nationalistische denkbeelden, wat Akoenin ertoe bracht hem in een op zijn blog gepubliceerd interview uit te horen. "Er zijn veel vragen over u gerezen", begon Akoenin. Navalny deed zijn best 'voor de miljardste keer' uit te leggen dat hij mensen die geen etnische Russen zijn niet als tweederangsmensen beschouwt. "Ik ben zelf voor de helft Oekraïener", betoogt hij. Navalny maakt grappen over het idee met verschillende kolones aan de demonstratie deel te nemen. "Bij welke moet ik me dan aansluiten, die van de democraten of de nationalisten?"

De kritiek op Navalny is wel in een ander daglicht komen te staan nu steeds meer prominenten uit de liberale oppositie de dialoog aangaan met mensen die ze tot dusver de hand niet wensten te schudden. Oud-schaakkampioen Gari Kasparov begaf zich vorige week in het hol van de leeuw en schoof doodgemoedereerd aan tafel bij de leiders van verschillende nationalistische en neo-fascistische groepen om te praten over het sluiten van de gelederen. "Het is voor het eerst dat ik aan één tafel zit met Gari Kasparov", merkte discussieleider Sergej Baboerin, sinds begin jaren negentig een voorman van de nationalistische beweging, fijntjes op.

"Het regime van Poetin kan alleen overleven dankzij onze verdeeldheid", hield Kasparov zijn onorthodoxe gehoor voor. "Zelfs de ferventste mensenrechtenactivisten begrijpen dat alleen samenwerking nu tot resultaat kan leiden."

Kasparov haalde fel uit naar Konstantin Borovoj en Valerija Novodvorskaja, de organisatoren van een alternatieve betoging voor eerlijke verkiezingen die morgen elders in Moskou plaatsvindt, maar dan zonder deelname van communisten of nationalisten. "Wie eenmaal gemene zaak maakt met communisten of fascisten is getekend voor het leven", vindt Borovoj, die zijn demonstratie als de 'enige echte' beschouwt. De zakenman financiert de bijeenkomst uit eigen zak en heeft binnen de kortste keren toestemming gekregen voor de onderneming, in de ogen van Kasparov een teken dat hij wordt gebruikt om verdeeldheid te zaaien.

"Een nachtmerrie voor het Poetinregime zijn die verschillende vlaggen die te zien waren op de demonstratie van 24 december: tsaristische, communistische, oranje, alle kleuren waren vertegenwoordigd", aldus Kasparov. "Poetin is onze gemeenschappelijke vijand. Onze taak is hem op 4 maart verder te verzwakken. Zelfs al moet ik daarvoor, met mijn ogen en neus dichtgeknepen, op de communist Zjoeganov stemmen." Een fors applaus valt hem ten deel.

Nationalist Konstantin Krylov, auteur van een pamflet onder de titel 'De fascistische samenleving als fundament voor de democratische staat', wijst op het gemeenschappelijk belang dat nationalisten en liberalen hebben bij eerlijke verkiezingen en persvrijheid. "Als ik morgen een pact met de duivel moet sluiten om mensen vrij te krijgen die wegens 'extremisme' in de gevangenis zitten, zal ik dat zonder aarzelen doen. Ik zal de duivel omhelzen en met hem op de foto gaan. En als ik dat met de duivel doe, dan toch zeker ook met aangenamere mensen als Kasparov of Boris Nemtsov."

Kasparov liet verstek gaan op de recente anti-fascistische betoging in Moskou, ter herdenking van onder meer de moord op advocaat Stanislav Markelov en journaliste Anastasija Baboerina door rechtse extremisten enkele jaren geleden. De bijeenkomst trok enkele honderden demonstranten, onder hen de inmiddels gediskwalificeerde presidentskandidaat Grigori Javlinski, die stilletjes en haast onopgemerkt meeliep, en ook liberaal oppositieleider Boris Nemtsov, pleitbezorger van samenwerking met de nationalisten.

"Ik ben tegen fascisme, daarom ben ik hier", zegt Nemtsov. De samenwerking met extreem-rechts is voor hem louter tactiek, een noodzakelijk kwaad om 'de overwinning' dichterbij te brengen. Zolang de nationalisten de basisprincipes van de Burgerbeweging onderschrijven, is er wat hem betreft geen probleem, al erkent Nemtsov het gevaar van hun ideologie. "Maar we kunnen niet onze kop in het zand steken en net doen alsof die mensen niet bestaan."

Oleg Orlov was er ook, voorzitter van de mensenrechtenorganisatie Memorial. Wat nu gebeurt binnen de oppositie doet hem denken aan Duitsland jaren '30. "De socialisten werkten toen ook gewoon samen met Hitler. En je ziet waar dat op is uitgelopen." Anderen trekken de vergelijking met de februarirevolutie van 1917, toen socialisten en liberalen in de strijd tegen het tsaren- regime schouder aan schouder stonden met de bolsjewieken, om niet lang daarna door hen te worden weggevaagd.

Memorial vreest dat acceptatie van de nationalisten hun een respectabel aanzien verschaft, dat ze salonfähig worden, en heeft laten weten niet te willen deelnemen aan de organisatie van de protesten, ook al onderschrijft de groep de doelstellingen van de Burgerbeweging. "Maar kun je die doelstellingen bereiken door de krachten te bundelen met diegenen die oproepen tot geweld, tot discriminatie op etnische gronden, en fascisme en racisme rechtvaardigen? Wij beantwoorden die vraag met een eensluidend nee."

De actie van zaterdag is niet de laatste. Eind februari staat een nieuwe grote betoging gepland. Voor die tijd maakt een aantal prominente activisten een treinreis door heel Rusland, waarbij ze onderweg willen uitstappen om zich te onderhouden met de plaatselijke bevolking. Vertegenwoordigers van nationalistische groepen zijn voor deze reis vooralsnog niet uitgenodigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden