Een gewapend conflict via de ruimte? Het is niet ondenkbaar

Een bezoeker neemt een foto van een nagebouwde satelliet op de Chinese Hightech Expo in Peking. Beeld EPA

Met een speciale 'spaceforce' wil Donald Trump Amerikaanse hegemonie in de ruimte brengen. Moeten we een wapenwedloop vrezen ver boven de aarde?

Zal de eerste tik in een toekomstig gewapend conflict worden uitgedeeld via de ruimte? Het is niet ondenkbaar. De ontwikkelingen in de ruimtevaarttechniek zijn in een stroomversnelling geraakt en door de opkomst van commerciële partijen wordt het steeds goedkoper en makkelijker om satellieten in de ruimte te plaatsen.

Dat brengt naast nieuwe kansen ook gevaren met zich mee, want militairen zijn afhankelijk van die satellieten. Of het nu gaat om onbemande vliegtuigen, precisiegeleide wapens of logistieke volgsystemen: ze kunnen niet meer zonder de kunstmanen die van ver boven de aarde ervoor zorgen dat tanks en bommen op de goede plek terechtkomen. Meer dan zestig landen hebben inmiddels een of meer satellieten in de ruimte gebracht.

De militarisering van het heelal heeft zo'n vlucht genomen dat Donald Trump het omschrijft als 'een oorlogsdomein, net als het land, de lucht en de zee'. Naast de landmacht, de luchtmacht en de marine wil de Amerikaanse president daarom een 'ruimtemacht' in het leven roepen om de nationale veiligheid te waarborgen.

"Als het aankomt op de verdediging van Amerika, volstaat het niet om in de ruimte aanwezig te zijn. We hebben Amerikaanse dominantie nodig", zei hij deze maand tijdens een bijeenkomst van de nationale raad voor de ruimtevaart. Zijn betoog werd overigens wat schouderophalend ontvangen door Defensie, dat voor militaire ruimtevaartprojecten al sinds 1982 een aparte Air Force Space Command (AFSPC) heeft als onderdeel van de Amerikaanse luchtmacht.

Spierballentaal

Het blijft voorlopig bij spierballentaal, maar helemaal ongegrond zijn de zorgen van Trump niet. Nu landen als China en India een inhaalslag maken in de ruimte, kunnen Amerikaanse satellieten vroeg of laat worden aangevallen door raketten of andere ruimtewapens. Door spionagesatellieten van de tegenstander uit te schakelen of tv-zenders en belverkeer plat te leggen, kan een hoop schade worden aangericht.

Hoewel de ruimte officieel alleen voor vreedzame doelen mag worden gebruikt, investeren de VS, China en Rusland flink in offensieve wapensystemen die zich richten op de vernietiging van satellieten. China liet in 2007 al eens zien dat het in staat is om een (eigen) weersatelliet te vernietigen met een raket. De boodschap aan de internationale gemeenschap was duidelijk: wat we bij onszelf kunnen doen, kunnen we ook bij jullie. Een jaar later deed Amerika hetzelfde met een spionagesatelliet.

Een bijkomend gevaar van zo'n vernietiging is het ontstaan van ruimteafval. Als een satelliet in duizenden brokstukken uit elkaar valt, ontstaan er wolken puin die kunnen uitdijen tot een soort ring. Een werkende satelliet die daarbij in de buurt komt, gaat stuk. Dat vormt ook een risico voor civiele observatiemiddelen, zoals satellieten die de stijging van de zeespiegel in de gaten houden. Die satellieten cirkelen ook op zo'n 400 kilometer boven de aarde, net als de militaire spionagesatellieten.

Voorlopig hoeven we niet zozeer te vrezen voor een vernietigingsoorlog van satellieten, maar voor cyberaanvallen, zegt Tanja Masson-Zwaan. De toenemende militaire en maatschappelijke afhankelijkheid van satellieten brengt gevaren met zich mee. "Het is heel makkelijk om telecommunicatie plat te leggen of gps te verstoren", zegt de docent internationaal lucht- en ruimterecht aan de Universiteit Leiden. "Over cybertechnieken als jamming en spoofing (het verstoren en vervalsen van signalen, red.) moeten we ons nu het meeste zorgen maken. Via satellieten kun je bankautomaten en belverkeer stilleggen, stoplichten reguleren of de navigatie in auto's verstoren. Er kan veel en er gebeurt veel. En het is officieel strafbaar, maar heel moeilijk te bewijzen."

Infrastructuur

Ook Bernard Buijs, hoofd bureau space bij Defensie, ziet cyberaanvallen in de ruimte als een belangrijke dreiging. "De maatschappij is zeer afhankelijk geworden van het spacedomein", zegt hij. "De ruimte is een stukje infrastructuur van de maatschappij geworden. Door elkaars satellieten met een raket af te knallen, kun je het openbaar leven platleggen."

Een andere zorg is dat het bouwen van satellieten niet langer is voorbehouden aan rijke overheden, maar ook toegankelijk is voor commerciële partijen, zoals het Amerikaanse SpaceX van Elon Musk. Dat brengt de kosten omlaag, maar kan ook zorgen voor gevaarlijke situaties. "Er is een Japans bedrijfje dat ultiem vuurwerk maakt dat ze vanuit de ruimte door de dampkring schieten", zegt Buijs. "Dat is een groot risico voor andere satellieten, die kapot gaan als ze met dat vuurwerk in aanraking komen."

ruimteoorlog Met een speciale 'space force' wil Donald Trump Amerikaanse hegemonie in de ruimte brengen. Moeten we een wapenwedloop vrezen ver boven de aarde?

Cyberaanvallen

De Nederlandse regering heeft geen budget om een grote satelliet te bouwen, zegt Bernard Buijs, maar Defensie werkt voor het eerst aan een kleine observatiesatelliet: Brik 2. Die moet volgend jaar klaar zijn voor lancering en gaat drie dingen doen. "Ten eerste is het een soort brievenbus waarmee we berichten kunnen ontvangen en versturen zonder tussenkomst van andere lijnen", zegt Buijs. "Ten tweede gaan we de invloeden van spaceweather zoals het Noorderlicht onderzoeken. En ten derde gaan we observeren of er bijvoorbeeld zendapparaten in de ruimte staan. In de grijze wereld van nepnieuws hebben we satellieten nodig om de feiten te achterhalen."

Hoewel de naam anders doet vermoeden, is de Brik 2 volgens Defensie de eerste militaire satelliet die ze lanceren. De naam verwijst naar de Brik, het eerste vliegtuigje dat de Nederlandse krijgsmacht ruim honderd jaar geleden kocht van een vliegtuigbouwer. "Dat betekende destijds onze eerste verkenning van het luchtruim", zegt Buijs. "Met de Brik 2 gaan we voor het eerst de ruimte in."

Nederland houdt geen informatie achter over de eigen militaire ruimtepraktijken, volgens Buijs. Maar dat geldt niet voor veel andere landen. Om hun slagkracht en voorsprong te behouden, houden koplopers als de VS en Rusland van alles onder de pet. Zo hebben de Amerikanen jarenlang de X-37 gehad, een mysterieus onbemand militair ruimtevaartuig. Dat heeft verschillende ruimtevluchten gemaakt, maar waarheen of waarom is geheim. En soms raakt Amerika een geheime satelliet kwijt omdat het niet lukt hem in een baan om de aarde te brengen, zoals afgelopen januari gebeurde met de geheime kunstmaan 'Zuma'.

Massavernietigingswapens

Het klinkt allemaal nogal schimmig. Maar hoewel ze niet alles aan de grote klok hangen, doen landen met die geheime satellieten niets illegaals, zegt Tanja Masson-Zwaan. In het Ruimteverdrag uit 1967 - een grondwet voor het gebruik van de ruimte - staat weliswaar dat de ruimte alleen voor vreedzame doelen mag worden gebruikt, maar dat betekent niet dat alle militair gebruik uit den boze is. "Het enige dat het verdrag expliciet verbiedt, zijn massavernietigingswapens en kernwapens", zegt Masson. "Conventionele wapens en spionage zijn niet per se verboden zo lang ze een vreedzaam doel dienen."

Dat Donald Trump nu schermt met het optuigen van een ruimtemacht en de ruimte een oorlogsdomein noemt, vindt Masson-Zwaan dan ook 'niet wijs'. Dat spierballenvertoon kan een escalerend effect hebben, vooral op de Russen en Chinezen. Toch acht ze het onwaarschijnlijk dat er op korte termijn oorlog in de ruimte komt. "De ruimte is strategisch enorm belangrijk voor iedereen. Het enige wapen dat er - voor zover ik weet - aanwezig is, is een pistool op het internationale ruimtestation ISS. Dat is bedoeld voor gebruik op aarde, om bijvoorbeeld een beer neer te schieten als ze per ongeluk neerstorten in Siberië."

Ook Bernard Buijs vreest niet direct voor wapengekletter in het heelal. Maar nu het steeds drukker wordt in het buitenaardse domein, is het wel belangrijk om de bestaande regelgeving onder de loep te nemen, zegt hij. "Die is oud en gebaseerd op enkele satellieten, en niet toegesneden op de verwachte exponentiële groei."

Lees ook: Waarom Trumps ruimteprogramma eigenlijk heel goed is

Op de grond gebeuren er tussen Amerika en Rusland dingen die doen denken aan de Koude Oorlog. Hoe vergaat het die twee in de ruimte? "Ik denk dat het huidige programma, als je wegdenkt dat het van Trump is, eigenlijk heel goed is."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden