Een getatoeëerd varken is niet Vlaams of Waals

Ook met slechte wil is de Belg niet van eng nationalisme te betichten. De Vlaming krijgt gevoelens van trotsheid bij het zien wapperen van de leeuw, de Waal ziet graag de macho haan, maar het zwart-geel-rood zal weinigen passie ontlokken.

Nu de instelling van de communiteiten (Vlaanderen, Wallonië en de Oost-kantons met een speciale status voor Brussel) een feit is, lijkt het erop dat de meeste Belgen zich verder dan ooit van elkaar verwijderen en daarmee ook van de centrale overheid.

Om daar wat aan te doen moest maar een stevige scheut vaderlandsliefde worden geschonken. Dat dachten de feestorganisatoren die nu herdenken dat België 175 jaar onafhankelijk is. En dus werd er in het Dexia Art Center in Brussel een show in elkaar gezet die alles bij elkaar 4000 objecten op een kilometers lang traject omvat, terwijl in het Paleis voor Schone Kunsten (tegenwoordig Bozar geheten) aan een buitenstaander werd gevraagd zijn visie te geven op de echte Belgische kunst.

Zo vullen Made in Belgium en Visionair België elkaar logischerwijs aan. Het Dexia Art Center brengt naast een ontzaglijke stapel kunst ook andere zaken waar Belgen trots op kunnen zijn, zaken die variëren van de geliefde zak patat, het lekkerste bier van gans Europa, de stripboeken van Guust Flater, Kuifje en Suske en Wiske (in het Frans Bob et Bobette), de prestaties van wielrenners als Johan Museeuw en Tom Boonen en van de voetballende Rode Duivels, de tennisster Kim Clijsters en biljarter Raymond Ceulemans. Een presentatie met een torenhoog 'weetjedat' karakter.

Voeg daar nog wat andere Belgische trots aan toe (mode, Spa mineraal, de 'uitvinding' van de saxofoon door Adolphe Sax) en je krijgt een glimglanzend beeld van een trotse en tevreden natie. Dan moet je wel even de historische echecs vergeten: de treurige houding van België als kolonisator in Midden-Afrika, de afgang van de luchtvaartmaatschappij Sabena, de soms omstreden rol van het koningshuis en bovenal de taalstrijd die diepe economische en sociale sporen door het land heeft getrokken. Dat soort zaken wordt in het Dexia Art Center met de mantel der liefde bedekt.

Eerder wordt een volstrekt kunstmatig vijandbeeld gecreëerd: België werd 'niet voor niets' onafhankelijk van het onderdrukkende Nederland. De revolutie van 1830, ontstaan na het aanhoren van een opruiend lied in Aubers opera La Muette de Portici wist de zittende klasse (adel en bourgeoisie) in Brussel ertoe te brengen om naar de macht te grijpen.

Niet toevalligerwijs was het jaar daarvoor, in 1829, in een grot het gebeente gevonden van wat de eerste Belg moest zijn. In het jaar van de onafhankelijkheid deed België's eerste paleontoloog zijn vondst nog eens dunnetjes over: in een andere grot vond hij de botjes van maar liefst drie verschillende mensen. Daar zaten de schedels bij van de homo Neanderthalensis, eentje van het Mousterientype (70 tot 35000 v. Chr.) en een jongere schedel uit het Aurignacien tijdperk (35-27000 v. Chr.). Met die vondsten was de Belg geboren. Het zou, en dat was heel spijtig, nog lange tijd duren voordat de Belg tot een onafhankelijke natie zou behoren.

Met zo'n feel good verhaal wilde Harald Szeemann (1933-2005) niet aan boord komen. De bekende kunstorganisator die al voordat hij aan deze tentoonstelling begon door kanker werd gekweld, wilde nog één keer vlammen met een eigenzinnige selectie uit de Belgische kunst. Szeemann stierf nog tijdens de inrichting van de expositie in het Paleis voor Schone Kunsten, zodat zijn zoon het werk moest afmaken. Desondanks is 'Visionair België' echt een Szeemann-show geworden, met alle trekjes die hij in het verleden al zo veelvuldig etaleerde (in hetzelfde museum organiseerde Szeemann jaren geleden ook Visionair Oostenrijk). Dat betekent dat de presentatie ten onder gaat aan een onafzienbare hoeveelheid werken die in een chaotische groepering zijn samengebracht.

Hoewel de Belgische kunst van de laatste honderd jaar (de periode die Szeemann het interessantst vindt) vooral door de schilderkunst wordt gedomineerd, ontbreekt op dit gebied een rode lijn. Belgen maken kunst die tot de verbeelding spreekt, waarin de droom, het verlangen, ruim baan wordt gegeven. Daarmee zijn schilders als James Ensor en Fernand Khnopff, Félicien Rops, René Magritte, Paul Delvaux, Léon Spilliaert, en in de laatste decennia Roger Raveel, Patrick Corillon, Jacques Charlier en Thierry de Cordier internationaal beroemd geworden.

Het is ook de reden dat ze eigenlijk op elke overzichtstentoonstelling centraal worden gezet.

Zo niet Szeemann. Hij moet zich in alle bochten wringen om erop te wijzen dat België een niet mis te verstane bijdrage aan de abstracte kunst heeft geleverd (waarvoor hij onder meer Georges Vantongerloo aanvoert, een Mondriaan- en Van Doesburgkloon van het eerste uur). Ook wat de inrichting betreft (schilderijen figureren te midden van drukbeplakte kabinetwandjes) verdient de visie van Szeemann geen schoonheidsprijs.

Toch valt Szeemann een grote mate van bevlogenheid niet te ontzeggen. Hij heeft er maanden over gedaan om Ensors 'Intrede van Christus in Brussel' bij het Getty Museum in Los Angeles los te peuteren. Wat niet lukte, wellicht omdat het Californische museum bang was dat de enorme tekening nooit meer heelhuids terug zou terugkeren. Waarna hij tot de ontdekking kwam dat zijn expositie geen grote trekker had. In zo'n geval zou je een reeks mini-presentaties van een beperkt aantal toppers kunnen inbouwen (wat soms op de Documenta in Kassel gebeurt, daar werkt dat trouwens uitstekend).

Maar Szeemann wil bovenal opvallen door het volume, misschien ook wel uit de angst om iets te missen. Wie eerst 'Made in Belgium' heeft gezien en daarna naar Bozar gaat, ziet het fundament van de Belgische kunst gelegd (de middeleeuwse kunst is bij Dexia prachtig gerepresenteerd), maar raakt dan snel in drijfzand verzeild.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden