EEN GEDWONGEN VERSTANDSHUWELIJK

Het wordt menens met de samenwerking op de publieke tv-netten. Vóór september moeten de omroepen daar van staatssecretaris Nuis echt werk van hebben gemaakt. Een tussenstand van het front. Deze week het tweede net: EO en Tros, zonder Veronica.

Gelukkig is het conflict inmiddels opgelost, maar toch. Het was gewoon een flauwe streek die alleen gebruikt werd als breekijzer bij de onderhandelingen over de sportrechten tussen het Veronica-kamp en de publieke omroep, weet Harry van Heerden, eindredacteur voor de EO bij '2 Vandaag'. “Er zijn zelfs Veronica-redacteuren die liever hier, op het tweede net willen blijven. Een ervan is uiteindelijk naar de Tros overgestapt, want bij ons kon hij gezien zijn levensbeschouwelijke achtergrond natuurlijk niet terecht”, legt hij uit.

Deze week maakte het team van '2 Vandaag', waarin de drie omroepen van het tweede net samenwerken, bekend hoe het in het komend seizoen, na het vertrek van Veronica, door wil gaan. Het programma zal flink worden uitgebreid tot anderhalf uur per avond met een extra journaal om half zes en bijna een uur actualiteiten. De Tros en de EO zullen elk drie van de zes avonden voor hun rekening nemen. De upgrading van het programma gaat gepaard met een redactionele uitbreiding van 36 naar bijna 60 redacteuren en verslaggevers. '2 Vandaag' is het paradepaardje van het tweede net. Sinds januari vorig jaar is het programma in populariteit zelfs Nova voorbijgestreefd. Tot ieders verbazing, want dat nou juist het tweede net zo'n succesvolle samenwerking zou opleveren, dat had eigenlijk niemand verwacht.

“Je mag het gerust een klein wonder noemen”, zegt Fred Bakker, programma-directeur van de Tros. De kracht van '2 Vandaag' ligt volgens hem in het feit dat de omroepen die eraan meewerken juist zo totaal verschillend zijn. “We maken gebruik van elkaars sterke kanten, terwijl we toch ieder in zijn eigen waarde laten.” Het klinkt als het ideale huwelijk. Maar er zijn ook grenzen aan de succesformule. “'2 Vandaag' is geen gezamenlijk programma, maar een samenwerkingsprogramma”, benadrukt Van Heerden. Dat is iets heel anders.

In het actualiteitencentrum op het NOB-terrein, waar '2 Vandaag' zetelt, is de redactievloer opgedeeld in een groot aantal kleine kamertjes. Elke omroep heeft er zijn eigen redactieruimte en zijn eigen eindredactie. Alleen de bureauredactie wordt gedeeld. De muren tussen de omroepen zijn niet alleen spreekwoordelijk, maar ook letterlijk blijven staan. “Die muren willen we ook laten staan”, zegt Van Heerden. “We werken samen, maar het moeten wel afzonderlijke teams blijven. We vinden het fijn om bij de samenstelling van het programma onder onze eigen mensen te zijn.” Ook al ziet 80 procent van de kijkers, zo blijkt uit onderzoek, het verschil niet tussen een uitzending van '2 Vandaag' verzorgd door de Tros of door de EO, verschillen zijn er weldegelijk. Van Heerden: “Zo'n reportage over de 'Mars voor Jezus', die we afgelopen zaterdag hadden, zul je op een Tros-avond niet gauw zien. Of neem een onderwerp als euthanasie. Bij de Tros zeggen ze al snel: dat hebben we nou wel gehad. Wij bij de EO hebben daar een speciale antenne voor.”

De verschillen tussen de drie (binnenkort twee) omroepen op het tweede net liggen niet alleen in de sfeer van de 'identiteitsgevoelige' programma's, zoals actualiteitenrubrieken, maar ook in de minder gevoelige genres. Ooit waren voor een gezamenlijk fitness-programma de pakjes onderwerp van discussie. Volgens de EO-leiding mochten die niet te diep zijn uitgesneden en mochten de mevrouwen die eraan deelnamen niet vanuit onwelvoeglijke hoeken gefilmd worden. “Cultuurverschillen”, noemt Bakker van de Tros het. Waar dat precies in zit kan hij moeilijk uitleggen. “Dat is een gevoel. Onze medewerkers weten het, onze kijkers weten het, onze achterban weet het, maar als je me vraagt, leg dat eens uit, dan zou ik het niet eens precies kunnen omschrijven.” Toch geeft hij een voorbeeld: “Zo'n presentator als Bert van Leeuwen van de quiz 'Ik weet het beter'. Prima jongen hoor, maar wij zouden hem nooit hebben uitgekozen. Waarom niet? Dat heeft te maken met de stijl, de woordkeus, de uitstraling. En dan hebben we nog het nog niet eens over de geldprijzen. Een EO-quiz kent geen geldprijzen, en als er al iets wordt gewonnen dan moeten de kandidaten dat meteen weer schenken aan een goed doel. Wij vinden geldprijzen een geaccepteerd verschijnsel.”

Een gezamenlijke quiz zit er dus niet in op het tweede net. Netzomin als een dramaproduktie, meent Bakker: “Kijk naar een serie als 'Onderweg naar Morgen'. De thema's die daarin aan bod komen, lesbische liefde, echtscheiding. Dat is voor de EO ondenkbaar, terwijl het in onze optiek toch een realistische afspiegeling is van de samenleving.”

Het verbond tussen de EO en de Tros op het tweede net lijkt nog het meest op een gedwongen verstandshuwelijk. We ziten nou eenmaal samen op dat net, dus we maken er het beste van. Niet omdat we zo graag willen - sterker nog, Bakker houdt vol tot op de laatste minuut te zullen vechten voor alsnog een ruil tussen de EO en de Avro op het eerste net - maar alleen omdat het toevallig zo uitkwam. “Een weeffout,” noemt ook Ad de Boer, programmadirecteur van de EO, het nog steeds. “Het tweede net is een resultante van wat er op Nederland 1 en 2 is gebeurd. Een combinatie van de EO met de KRO en de NCRV zou logischer zijn geweest, maar de politiek heeft dat nou eenmaal zo beslist.” In een wisseling met de Avro ziet De Boer op dit moment weinig heil. “Je moet niet aan een dood paard trekken. De weg die we nu zijn ingeslagen kun je helaas niet zomaar ineens weer veranderen.” Dat deze combinatie voor de samenwerking consequenties heeft, is volgens De Boer onvermijdelijk. “Ik hoop dan ook dat de politiek ons daar over vijf jaar niet verkeerd op beoordeelt.”

Het lijkt geen ijzersterke basis voor een samenwerking op lange termijn. Toch doen de netpartners allebei hun best. Sinds kort is er ook voor de praktische zaken (huisvesting, administratie, automatisering, facilitaire inkoop) een overleggroep opgericht. Maar ook daar doemen de onvermijdelijke 'piketpalen', zoals Bakker ze noemt, steeds weer op. De centrale huisvesting is zo'n heet hangijzer. De Tros wil daarbij niet verder gaan dan een 'twee-onder-een-kap model', tegen elkaar aan, maar dan wel met een duidelijke muur ertussen. De Boer van de EO, die er automatisch vanuit gaat dat de Tros dan wel zal intrekken op het EO-terrein, ziet meer in een stervormig ontwerp waarbij de EO, de Tros en Teleac (een van de andere net-partners) elk hun eigen 'poot' in het gebouw hebben. En dan de kantine. Hoe kunnen Tros en EO die ooit samen delen, vraagt Bakker zich af: “Moeten we dan een aparte hoek maken voor mensen die wèl en een hoek voor mensen die niet willen bidden voor het eten? Het is maar een simpel voorbeeld, maar exemplarisch voor de gevoeligheden die komen bovendrijven bij het woord 'samenwerking'. Laat ik duidelijk zijn, de verhouding tussen Tros en EO is prima. We respecteren elkaar, maar we weten allebei, net zoals de staatssecretaris dat weet, dat er een hele duidelijke grens is, tot hier en niet verder.”

Hoe de twee omroepen het tweede net in de toekomst gaan programmeren is evenmin 'uitgekristaliseerd'. Om aan de samenwerkingseis van Nuis tegemoet te komen staan er komend seizoen twee 'themaweken' op het programma (over '3000 jaar Jeruzalem' en over het koninklijk bezoek aan Indonesië), maar voor de rest gaat de samenwerking niet verder dan het opnieuw 'horizontaal' rangschikken van de Tros- en EO-programma's. Zo zullen beide omroepen in een 'medische balk' hun eigen ziekenhuisserie blijven brengen ('AMC-TV' van de EO en 'Ingang-Oost' van de Tros). Programma's die elkaar inhoudelijk nauwelijks ontlopen en die nota bene door dezelfde buitenproducent, René Stokvis, worden gemaakt.

Om de samenwerking per net te realiseren moet de programmering van Nederland 1, 2 en 3 volgens Nuis in handen komen van channel managers, die onafhankelijk van de omroepen en in overleg met elkaar een zo goed mogelijk schema in elkaar timmeren. De omroepen zouden dan een groot deel van hun verantwoordelijkheid moeten inleveren. Bovendien zou na 2000 de zendmachtiging niet langer per omroep, maar per net moeten worden verstrekt. Bakker en De Boer begrijpen de noodzaak hiertoe wel, maar hebben zo hun bedenkingen.

De Boer: “Nuis wil dat we samenwerken, maar hij heeft ook gezegd dat we niet de kant van de BBC op moeten gaan, waarbij alles uit één koker komt. Ik zeg dan, Amen, maar zorg dan ook dat de omroepverenigingen de baas kunnen blijven over hun eigen programma-aanbod. Het moet geen nationale omroep worden.” Hoe die channel manager er op Nederland 2 uit komt te zien is dan ook de vraag. Hij moet in ieder geval zijn 'wortels hebben op het net', vinden De Boer als Bakker. Hij of zij moet de programma's van dat net door en door kennen, feeling hebben met het net-profiel.

Maar juist daarover lopen de meningen nogal uiteen. Als het aan Bakker ligt zal er op het tweede net flink wat extra zendtijd worden ingeruimd voor 'brede programmering', zeg maar de grote amusementsshows. Bakker: “Vroeger noemden ze dat 'vertrossing', maar inmiddels snapt iedereen dat de publieke omroep het alleen redt als er een voldoende breed draagvlak voor is.” En aangezien de Tros van beide omroepen daar nou eenmaal het beste in is, ziet Bakker hierin vooral voor zijn omroep een grote taak weggelegd. Het geld dat overschiet door het vertrek van Veronica moet volgens hem vooral geïnvesteerd worden in kostbare, brede (lees: Tros-)programma's.

De Boer kan daar best mee leven, maar vraagt zich toch af of hierin wel een taak voor de publieke omroep is weggelegd. “Het zou best wel eens zo kunnen zijn, dat de publieke omroep dat soort programma's helemaal niet zou moeten willen maken”. Bij de EO-programma's gaat het in de eerste plaats om 'de verlossing door de Here Jezus Christus te verkondigen', zoals EO-voorzitter ds. A. van der Veer deze week nog bij zijn achterban benadrukte. “Meer dan ooit zijn we in deze tijd bezig met onze identiteit.” Een uitgangspunt dat mijlenver afstaat van het pragmatische beginsel van de Tros. Ook al is de EO, volgens De Boer, best bereid om concessies te doen. “Als het moet dan zullen we inleveren, ook al zal dat best even pijn doen. Het is natuurlijk best lastig om met de Tros, die primair op amusement gericht is, één net te bespelen. Want hoe bak je daaruit voor de kijker nog een herkenbaar gezicht? Ik heb al gehoord dat het gezicht van Nederland 2 eigenlijk typisch 'Hollands' is. De koopman en de dominee.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden