Een fragiele toets, maar een stevige mening

Beeldend kunstenaar Luc Tuymans (Mortsel, 1958) behoort tot de wereldtop. In Nederland in zijn werk zelden te zien, maar in Den Haag is nu een tentoonstelling te zien van zijn grafisch werk, aangevuld met een aantal schilderijen. 'Kunst is het enige dat er is.'

Hij praat staccato, helder ondanks de Antwerpse tongval. Sommige werken zijn nog maar half uitgepakt. De conservatoren en zijn eigen assistenten lijken te weten wat ze moeten doen, maar Tuymans geeft ook aanwijzingen. Dat schilderij komt nog tien centimeter hoger te hangen, daar moet ander licht komen...

Tuymans geeft zelf een introductie bij de tentoongestelde werken. "Deze serie maakte ik naar aanleiding van de Kristallnacht. Hier zie je een kleurenlitho van een plant, in twaalf kleuren. Hier is een serie prints en schilderijen over de jezuïeten. Hun tradities en macht hebben me altijd geïnteresseerd."

Tuymans is een totaalkunstenaar. Hij werkt niet omdat hij iets moois wil maken, hij maakt beelden om de wereld beter te begrijpen. Achter de bijna doorzichtige doeken en prenten schemeren grote thema's: geschiedenis, herinnering, trauma; de Tweede Wereldoorlog, het koloniaal verleden, religie, internationale politiek. Tuymans vat samen: "Vaak gaat het over machtsverhoudingen. Zoals mijn schilderij vanuit de Sint Pieter. Hoe zo'n gebouw, zo'n plaats, zo'n religie, zoveel macht kan uitoefenen op de mensen daar beneden.

"Of bij 'The Rumour'. Het gaat over de traditie van de adel om duiven te gebruiken als uitdrukking van hun bezit. Ik maakte een maquette van een duiventil in mijn atelier. Op basis van foto's en tekeningen zijn deze werken ontstaan."

Tuymans praat vanuit een mengeling van bescheidenheid en vanzelfsprekendheid. Zijn palet kent vooral grijze pasteltinten, zijn toets is fragiel en voorzichtig. Maar hij heeft een uitgesproken mening, en die is vaak te horen in de Belgische media. Een kleine opmerking is voldoende om Tuymans een betoog af te laten steken over de huidige cultuurpolitiek.

"De desinteresse in kunst bij onze huidige regeringen is verschrikkelijk. Kunst zou geen nut hebben? Kunst is het enige dat er is! Alleen dankzij kunst is een voorstellingsvermogen mogelijk. Is er abstract denken, symbolisch kapitaal, religie. Hoe kán hun dat ontgaan? Grondstoffen hebben we niet lang meer in Europa. Dan is cultuur het enige van waarde. De vraag naar de relevantie van cultureel erfgoed zou niet eens gesteld moeten worden."

Opgegroeid bij Antwerpen, in het land van Jan van Eyck, kind van een Nederlandse moeder en een Belgische vader, heeft hij tentoonstellingen over de hele wereld. "Mijn werk is niet veel te zien in Nederland, alleen De Pont in Tilburg heeft een aardige collectie." Tuymans zelf zit er niet mee. "Ik word binnenkort lid van de Amerikaanse Academy of Arts. Geen Nederlandse schilder die me daarin is voorgegaan."

Hij begon in de jaren tachtig met film en fotografie, in de overtuiging dat schilderkunst dood was. Om vervolgens een eigen manier van schilderen te ontdekken. Hij werkt op basis van afbeeldingen: foto's, schetsen of tekeningen die hij maakt van gebeurtenissen documentaires, plaatsen in de geschiedenis. Die beelden worden net zo lang gekopieerd, uitgesneden, overgetrokken, verder overgenomen, totdat een eigen beeld ontstaat. Met afstand tot het onderwerp. Zoals dat miniatuurbeeld van een drumstel, waarvan uiteindelijk een paar lijnen overblijven. Of dat moment uit die film uit 1942, waarin bij de ontdekking van schilderijen in een donkere ruimte opeens kleur verschijnt. Vanaf dat moment hoort het beeld bij de inventaris van Tuymans. Beelden worden namelijk vaak opnieuw gebruikt, duiken op in een zeefdruk, een schets, en dan weer in een schilderij.

Schilderen is een bijzondere gebeurtenis. Hij doet het niet vaak, hooguit eens per week. De nacht ervoor slaapt hij slecht. "Met dat lege doek voor me aan de wand, geprepareerd in een lichte ondergrond door een van m'n assistenten, is het alsof ik blind ben. Verschrikkelijk. Dat lege doek werkt nog altijd verlammend. Het kan zomaar mis gaan."

Maar meestal gaat het goed. Handschrift, daar gaat het om in de schilderijen. Iets wat in reproducties al snel verloren gaat, maar in deze tentoonstelling duidelijk naar voren komt. Een handschrift dat het verdient gelezen te worden.

Luc Tuymans, Grafisch werk 1989-2012, t/m 2 juni in het Gemeentemuseum, Den Haag.

Luc Tuymans maakte vorig jaar een schilderij van koningin Beatrix, 'H.M.' Het kwam op een ereplaats in het Amsterdamse Stedelijk Museum te hangen, direct bij de ingang.

Hoe gaat dat in z'n werk, de koningin portretteren? Met een schildersezel in het paleis?
"Zoals ik altijd werk, op basis van foto's, andere beelden. Ik wilde iets doen met een koninklijke achtergrond, zoals je ook in oude statieportretten ziet. Ik ben een middag bij haar langsgeweest, op Huis ten Bosch. Ze was verbaasd, ze verwachtte een complete cameraploeg. Maar ik kwam gewoon alleen met m'n iPhone. De koningin poseerde, ik liep om haar heen en maakte foto's."

Er was commentaar op het schilderij. Sommige mensen vonden dat u haar te oud heeft afgebeeld.
"Ik wilde haar niet mooier maken dan ze is. Voor mijzelf heeft het portret een distantie, een waardigheid. Maar ze is ook een oudere vrouw. En ze gebruikt teveel oogschaduw. Dat is nou eenmaal zo."

Weet u wat de koningin er zelf van vond?
"Bij de opening van het Stedelijk en de onthulling van mijn portret droeg ze dezelfde jurk als op mijn schilderij. Dat zegt al wel wat.

Toen ik haar vroeg wat ze van het werk vond, zei ze dat ze had gehoord dat er veel controverse was. 'Dat hoort bij goede kunstwerken', zei ze."

U schilderde eerder Condoleeza Rice, koning Boudewijn, nu dus Beatrix. Volgend jaar Willem-Alexander en Máxima?
"Nee. Het portret was een eenmalige opdracht. Ik ken de koningin persoonlijk - ik heb een paar jaar in de jury voor de Koninklijke Prijs voor Vrije schilderkunst gezeten - en ik vind haar een sympathieke vrouw. Ik heb een uitzondering gemaakt, want ik werk eigenlijk nooit in opdracht. Ik kreeg direct na de onthulling allerlei aanvragen voor portretten - verzamelaars, Duitse industriëlen - maar daar begin ik niet aan. Dit is goed zo."

Beatrix wel, Willem-Alexander en Máxima niet

1958 Luc Tuymans wordt geboren in Mortsel bij Antwerpen

1970 Bezoek Gemeentemuseum Den Haag. Mondriaan maakt veel indruk. Tuymans tekent veel.

Jaren 80 Studeert schilderkunst en kunstgeschiedenis in Brussel en Antwerpen, experimenteert met film en fotografie

1985 Eerste solotentoonstelling

1992 Wordt geselecteerd voor deelname aan Documenta IX in Kassel, leidt tot internationale bekendheid

1995 Solotentoonstelling in Museum De Pont, Tilburg

1999 Solotentoonstelling in Bonnefantenmuseum, Maastricht

2009-2011 Retrospectief 'Luc Tuymans' reist langs vier steden in de VS en eindigt in Brussel

2012 Tuymans maakt portret van koningin Beatrix voor heropening Stedelijk Museum Amsterdam

Tuymans in het kort

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden