Een foto vol kwetsbaarheid

Manhattan, deels zonder stroom. Iwan Baan, architectuurfotograaf, legde het tafereel vorig jaar oktober vast. Het iconische, wereldberoemde beeld is nu te zien op het Fotofestival Naarden.

Het is vreemd wakker worden in een wereldstad zonder elektriciteit, zegt fotograaf Iwan Baan (1975). "Geen licht, geen water, geen telefoon, geen lift. De vele trappen af en dan buiten de lege straten. Zonder stroom wordt alles razendsnel schaars en ingewikkeld. Je bent op jezelf aangewezen."

Het overkwam Baan op 31 oktober 2012, de dag nadat superstorm Sandy New York knock-out had geslagen. Wat doe je dan? Baan ging gewoon aan het werk. "Ik bevond mij in een bijzondere omstandigheid en wilde daar een beeld van maken." Hij belandde in de enige helikopter die de lucht in ging en fotografeerde de verscheurde stad. Het ene deel licht en levendig als altijd. Het andere verduisterd en tot stilstand gekomen. De bekendste foto uit die serie kreeg de titel 'The City and the Storm' en is vanaf vanavond te zien op Fotofestival Naarden. De tussenhalte op een wereldreis.

Allereerst werd de foto in november vorig jaar de omslag van New York Magazine - de cover werd deze maand in de Verenigde Staten uitgeroepen tot de mooiste van 2012. Door de vorm van het tijdschrift koos hij vanzelf een staande foto. Maar Baan had zijn toestel niet zomaar gekanteld. "Omdat je zo duidelijk ziet dat Manhattan een eiland is. Ik wilde het water de ruimte geven. Het water dat de oorzaak was van de stroomuitval. Het water dat deze wereldstad zo breekbaar maakt."

In december maakte het Museum of Modern Art (Moma) bekend posters te drukken van de foto. Sindsdien zijn er 25.000 stuks verkocht ten bate van de slachtoffers van Sandy. Burgemeester Bloomberg van New York sprak van een icoon en fotografiekenners gebruikten grote woorden op hun blogs. Een verhaal van twee steden, verwezen sommigen naar Charles Dickens. De verbeelding van 'Paradise Lost', schreef een kunstcritica, naar het gedicht van John Milton.

Natuurlijk, een prachtige foto, zegt Baan, die wereldwijd succes heeft als architectuurfotograaf. "Maar deze impact had ik niet voorzien. Ik vlieg vaker in een helikopter boven New York, had de stad al vaker zo gezien en die foto al vaker gemaakt, zij het onder andere omstandigheden. Daarom beleefde ik het moment van vastleggen haast als een routine."

Hij kan de grote aandacht wel verklaren. "New York is een bijzondere stad, die de hele creatieve klasse huisvest. Iedereen voelde zich machteloos en realiseerde zich hoe kwetsbaar de stad eigenlijk is. De tijdschriftcover speelde een grote rol. Daarnaast kwam de foto op internet, juist op de dag waarop de stad weer stroom kreeg. Iedereen die de computer aanzette om te kijken hoe het ervoor stond, reageerde erop. Het was een viral sensation."

Baan zegt dat hij was voorbereid op het maken van deze foto. Zo'n uitspraak past wel bij de mythevorming rond een iconisch beeld. Maar in dit geval viel alles echt op z'n plek.

"Twee jaar geleden was ik in Tokio toen Japan werd getroffen door de aardbeving en tsunami. Dat was ook zo'n crisissituatie waarin alles vastloopt. Daarom was ik nu voorbereid: ik had genoeg cash op zak om een auto en helikopter te regelen, en de stad uit te komen."

Waarom was zijn helikopter de enige in de lucht? "De dag na de storm was het luchtruim niet meer gesloten. Maar bijna niemand kon vliegen door een gebrek aan brandstof. Hoe krijg je een helikopter uit de hangar als de luiken niet opengaan? Ik was naar New York gekomen om een architectuurproject te fotograferen en had twee weken eerder contact gelegd met een piloot op Long Island. Ik kon naar hem toe komen en samen vlogen we terug."

Tegen die tijd begon het al donker te worden. Het is lastig om nachtopnames te maken vanuit een helikopter. Door het weinige licht heeft de camera meer tijd nodig bij het vastleggen van het beeld. Probeer het toestel maar eens stil te houden in die trillende machine.

"Toevallig beschikte ik net over een nieuwe camera die dertig keer lichtgevoeliger is dan een gewoon toestel." Baan kon hierdoor met een normale sluitertijd fotograferen. Hij fotografeert vaak instinctief. "Over de techniek denk ik nauwelijks na. Veel meer over wat een foto moet uitdrukken."

Vanuit de lucht viel hem al op dat het stadsdeel zonder stroom niet helemaal donker was. De bank Goldman Sachs en het nieuwe World Trade Center, links in de foto, waren keurig verlicht. "Zo zie je wie de werkelijke power heeft in dit land", zei hij in een interview.

In december kondigde de Amerikaanse galeriehouder Perry Rubenstein aan Iwan Baan voortaan te vertegenwoordigen. Snel daarna werd Baans eerste solo-overzichtstentoonstelling aangekondigd voor februari: 'The Way We Live', in de Rubenstein Gallery in Los Angeles. "We werkten al een tijdje aan een solo- of groepstentoonstelling. De foto van New York was een katalysator."

Baan heeft zijn foto niet ingestuurd voor de Zilveren Camera of World Press Photo. "Dat heb ik nog nooit gedaan. Waarom niet? Ik ben een beetje te druk en het past niet zo bij me. De prijzen die mij zijn toegekend, kreeg ik omdat iemand mijn werk zag en waardeerde." Zo won hij vorig jaar op de architectuur biënnale van Venetië een Gouden Leeuw voor het project Torre David, over een verlaten wolkenkrabber in Caracas (Venezuela) die intensief bewoond wordt door de improviserende gewone man.

Acht jaar geleden kwam Baan de architectuurfotografie binnenrollen door een samenwerking met Rem Koolhaas. "Sindsdien is mijn leven een achtbaan geweest", zegt hij aan de telefoon vanuit Japan, wetende dat hij over een paar dagen in de VS is. Hij zegt gefascineerd te zijn door de menselijke drift om zijn eigen wereld te creëren. "Ik richt me zowel op de bouwwerken van de meest waanzinnige perfectie, zoals in Japan, tot de sloppenwijken van de allerarmsten, gebouwd met gevonden middelen en uit pure noodzaak." Maar ook op de omgeving van het gebouw. "De stad eromheen, het landschap, de mensen die het gebruiken, de vuilnisbakken, de zwervers, de ruwheid naast het nieuwe: álles is belangrijk."

Op de website van Rubenstein voegt hij daaraan toe dat er veel kwetsbaarheid in zijn beelden zit: 'Ik ben geïnteresseerd in hoe kwetsbaar we zijn. Dingen kunnen heel plotseling verdwijnen."

Hoe waar dat is, merkte hij toen ruim een jaar geleden zijn studio en huis afbrandden in Amsterdam. Sindsdien heeft hij geen woning betrokken. "Misschien was het ergens een bevrijding. Ik was al nauwelijks thuis. Al mijn bezit past in een koffer." Nu is hij een hotelkamerbewoner. "De mens past zich aan. Ik heb overal sociale kringetjes gevonden."

In Nederland heeft hij al zes jaar nauwelijks gefotografeerd. Alleen voor de drie nieuwe musea, Eye, het Stedelijk en het Rijksmuseum, kwam hij vorig jaar terug, vanwege zijn band met Amsterdam. Niets ten nadele van die aanwinsten, maar als wereldreiziger ziet hij dat de westerse architectuur compromissen met zich meebrengt. "Architectuur heeft baat bij één visie."

Een voorbeeld daarvan is het Japanse eiland Naoshima, waar de filantroop en uitgever Soichiro Fukutake bezig is een paradijs te creëren. "Een andere wereld waarin je enkele dagen kunt verblijven, ver van de stad en de moderne wereld. Gebouwd met de ijzeren discipline en naar het idee van één man. Zonder inspraak van een welstandscommissie of deelraad. En dat zie je." Baan noemt het één van de mooiste plekken op aarde waar architectuur, landschap, kunst en cultuur samenkomen. Vandaag reist hij er weer naar toe.

Vanaf morgen t/m 23 juni vindt op een tiental locaties het Fotofestival Naarden plaats. Het thema luidt 'Don't stay here - Dutch photography on the move'. Tal van Nederlandse fotografen geven hun visie op het buitenland. Meer informatie op: www.fotofestivalnaarden.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden