Een fort voor het vrije woord

De Deense cartoonist Kurt Westergaard komt aan bij De Balie voor een toespraak op het Festival van het Vrije Woord ter gelegenheid van de Internationale Dag van de Persvrijheid. De komst van de cartoonist gaat gepaard met strenge veiligheidsmaatregelen. Beeld anp

Om Amsterdams debatcentrum De Balie staan hekken. Nerveuze agenten. Beveiligers, strak in pak, draadjes in hun oor. Een feest voor het vrije woord wordt hier gevierd. Maar wie naar binnen wil moet wel eerst zijn paspoort laten zien en door een infraroodpoortje lopen.

Nooit eerder was De Balie zo zwaar beveiligd als gisterenavond. Kurt Westergaard was te gast, de Deense cartoonist die in 2006 Mohammed afbeeldde met een bom in zijn tulband. Zo kort na de aanslagen op cartoonisten in Parijs en Kopenhagen namen De Balie en de gemeente Amsterdam geen risico's. Ze tastten diep in de geldbuidel en brachten een klein legertje aan beveiligers op de been.

'Waar ben je dan voor opgericht?'
Het kon PEN-Nederland, een schrijversvereniging die zich inzet voor de vrijheid van meningsuiting, niet overtuigen. Ze trok zich uit de organisatie terug, omdat volgens voorzitter Manon Uphoff de 'veiligheidsrisico's' te groot waren. Tijdens een 'satirische talkshow' op het festival haalde schrijver Jeroen Weghs hard naar haar 'doorgesubsidieerde clubje' uit. "Waar ben je dan voor opgericht?" sneerde hij. "Om de vrijheid van het ANWB-ledenblad te promoten?"

Ook schrijfster Elly de Waard hekelde gisteren in een open brief de 'lafheid' van de vereniging. Ze zegde haar lidmaatschap op. Eerder al stapte bestuurslid Maartje Duin om dezelfde reden op. Burgemeester Van der Laan zei het tegen Nieuwsuur zo: "Bij mooi weer het vrije woord verdedigen is makkelijk genoeg, maar juist als het gevaarlijk wordt, moet je er staan".

Zelf stond hij er in ieder geval wel, zaterdagavond. Hij was een van de gasten die door BNR-journaliste Petra Grijzen in de grote zaal werden geïnterviewd. Ondertussen waren er in een zijzaaltje sessies over Turkije, Jemen en Egypte.

Grijzen blijft dichter bij huis. Ze noemt de demonstrant in Amsterdam die gearresteerd werd omdat hij 'fuck de koning!' riep. Waarom mag dat niet, wil ze weten van Van der Laan. Die vindt, geeft hij na enig aandringen toe, het verbod op het beledigen van de koning uit de tijd. "Ik vind het niet strafbaar, nee."

'Intellectuele masturbatie'
Tegendraads is historicus Zihni Özdil. Het verbod op het beledigen van de koning is volgens hem maar één van de vele voorbeelden van Nederlandse hypocrisie. Als Nederlanders niet bereid zijn hun eigen vormen van censuur onder ogen te zien, is zo'n festival voor het vrije woord niets meer dan 'intellectuele masturbatie', zegt hij. "Even een avond vingers wijzen naar Turkije en dan zelfvoldaan weer naar huis".

De 80-jarige Westergaard komt op, schuifelend met een wandelstok. Hij draagt een felrode broek en even rode baret met witte glitterstipjes. Zittend achter de katheder praat hij over tolerantie en vrijheid, over zijn leven onder permanente surveillance. Woede overheerste bij hem na alle bedreigingen, zegt hij. In zijn optreden is van die woede geen spoor te bekennen. Op kalme, vriendelijke toon lepelt hij anekdotes op, leest hij een Noors gedicht over 'Moeder God' voor en maakt hij grapjes. "Mijn beveiligers zijn blij dat ik geen nudist ben."

'Spirituele ammunitie'
Zijn tekeningen, onderstreept hij, waren niet gericht tegen de islam of tegen moslims, maar tegen terrorisme. Terroristen die een 'grote religie' als 'spirituele ammunitie' gebruiken - dat stelde hij aan de kaak. Overigens, als Denen zoals hij moslims op de hak nemen, is dat een "daad van insluiting, niet van uitsluiting". Het laat zien dat je erbij hoort. Deense moslims blijken dat anders te ervaren. "Het is heel moeilijk, zo niet onmogelijk, om hierover een dialoog met hen te hebben", verzucht Westergaard.

Cabaretier Hans Teeuwen sluit de avond af. "Het vrije woord gaat nooit verloren" zingt hij, "al vliegen de kogels om je oren." Kogels vliegen er deze avond gelukkig niet.

Je ne suis pas Charlie
Nee, niet iedereen is Charlie Hebdo. En zeker niet de groeiende groep Amerikaanse schrijvers die zich verzetten tegen een prijs aan het Franse satirische tijdschrift.

PEN America, een schrijversvereniging die opkomt voor de vrijheid van meningsuiting, wil deze prijs morgen tijdens een literair gala in Manhattan uitreiken. Maar de weerstand in eigen gelederen groeit. Al meer dan tweehonderd leden hebben een brief ondertekend waarin zij zich distancieren van de prijs. Onder hen Michael Cunningham en Russel Shorto. Eerder al weigerden zes andere schrijvers, onder wie Michael Ondaatje, tafelheer tijdens het gala te zijn.

De cartoonisten van Charlie Hebdo mogen oprecht zijn in hun afkeer van georganiseerde religie, stelt de brief, ze houden geen rekening met het feit dat moslims in Frankrijk 'gemarginaliseerd, belegerd en tot slachtoffer gemaakt' worden. In die context moeten de spotprenten van Charlie Hebdo gezien worden als 'bedoeld om verdere vernedering en lijden aan te richten'.

Dergelijke meningensuitingen die 'het acceptabele geweld aandoen' moet je tolereren, maar ze ook nog eens enthousiast belonen, dat gaat de ondertekenaars van de brief te ver.

PEN America heeft laten weten niet te zwichten voor de kritiek, die volgens een smalende Salman Rushdie afkomstig is van 'watjes' op zoek naar 'een beetje karakter'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden