Column

Een forse stap terug in het integratiedebat

"De dwang om de moderne westerse waarden te omarmen en te verinnerlijken versmalt de grondslag van de PvdA en versterkt andermaal de afwerende reflex jegens de immigranten."Beeld ANP

CDA-Kamerlid Pieter Heerma kwalificeerde het vraagstuk van de integratie woensdag in de Tweede Kamer als 'dé sociale kwestie van deze tijd'. Dat is niet overdreven. Kijkend naar de inzet, het turbulente publieke debat en de ingrijpende effecten op de politieke verhoudingen zijn er veel overeenkomsten met de sociale kwestie rond de voorlaatste eeuwwisseling.

De inzet was toen een menswaardige en volwaardige positie voor de arbeiders in de samenleving, nu gaat het om de integratie van vooral islamitische immigranten. Zullen de spanningen die dit vraagstuk oproept het politieke landschap net zo ingrijpend veranderen als een eeuw geleden?

Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) wezen onlangs op het verdelende effect van de immigratie en andere vormen van globalisering op de samenleving. De denktanks willen niet spreken van een tweedeling en evenmin van een scherpe scheidslijn, maar ze signaleren wel het gevaar dat hogeropgeleiden en lageropgeleiden uit elkaar groeien. Niet voor niets gaven ze hun rapport de titel 'Gescheiden werelden' mee.

Zwijgende meerderheid
Vooral behoedzaamheid is hier geboden. Een tweedeling veronderstelt twee blokken die scherp tegenover elkaar staan. Daarvan is geen sprake, zeggen de denktanks. Tussen de groep hogeropgeleiden die open en vol zelfvertrouwen naar de globalisering kijkt (22 procent) en de lageropgeleiden die deze tendensen beducht en wantrouwend bezien (17 procent), bevindt zich een grote 'zwijgende meerderheid' met neutrale opvattingen en een gematigde houding.

De verhoudingen in het politieke spectrum lijken dit beeld van de samenleving redelijk te weerspiegelen, met D66/GroenLinks en PVV/SP als de uitersten en de voormalige 'grote drie' in een diffuser en kleiner geworden midden.

In de vorige sociale kwestie kozen de christen-democraten, onder meer geïnspireerd door de pauselijke encycliek 'Rerum Novarum' (Over nieuwe dingen), een middenweg tussen kapitalisme en individualisme aan de ene kant en socialisme en collectivisme aan de andere kant. Deze keuze heeft het typische Nederlandse driestromenland geschapen met zijn overlegcultuur en klimaat van gematigdheid, waarin de spanningen van de ongelijke verhouding tussen kapitaal en arbeid grotendeels konden worden opgelost.

Bevrijding
De spanningen die de huidige sociale kwestie meebrengt, zijn terug te voeren op een beslissende notie van de liberaal Bolkestein uit 2003. In een essay over politiek en religie schreef hij dat 'als een cultuur of religie strijdig is met de individuele zelfbeschikking, bijvoorbeeld van de vrouw, de tolerantie ophoudt'. Hij ging nog wat verder: 'De onderdrukking van een cultuur of religie is dan de bevrijding van het individu.'

Als deze keuze zo in alle scherpte wordt gemaakt, zijn breuken zoals die tussen de PvdA-fractie en haar leden Kunzu en Öztürk onvermijdelijk. Dat schept een nogal dwingend perspectief waarin conformisme de overhand zal hebben op ruimte voor afwijkende opvattingen. Als dit in de integratiekwestie werkelijk de politieke keuze is van de PvdA, houdt zij haar geboortepapieren uit 1946 dicht bij het vuur. De stichters erkenden de 'innige band' tussen levensbeschouwing en politiek en wilden de verscheidenheid aan opvattingen en inspiratiebronnen onder één politiek dak brengen.

De dwang om de moderne westerse waarden te omarmen en te verinnerlijken versmalt de grondslag van de PvdA en versterkt andermaal de afwerende reflex jegens de immigranten. Alsof die reflex nog niet dominant genoeg is. 'Niet alles wat misgaat, is de schuld van de islam, maar wel heel veel', zo schetste Machiel de Graaf (PVV) de context van zijn voorstel alle moskeeën te sluiten en daarmee feitelijk de islam te verbieden. 'Zonder de islam zou Nederland een prachtland zijn.'

Hoofdstroom
Het is gemakkelijk met de Grondwet in de hand van zulke onverantwoorde voorstellen afstand te nemen. Veel lastiger is het, ook voor de hoofdstroom, een gezamenlijk perspectief te schetsen waarin de islam een volwaardige plaats heeft en haar aanhangers vrij zijn hun geloof te praktiseren. Wat is nu de uitkomst van het integratiedebat deze week? Terwijl er een bestaande partij is die met droge ogen bepleit de rechtsstaat in zee te kieperen, gaat minister Asscher op aandrang van Heerma bekijken of een niet-bestaande partij die de sharia wil invoeren, kan worden verboden. Het lijkt me een forse stap terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden