Een film over onzekerheid en goedkope meningen

In het Amsterdamse Filmmuseum Eye is deze zomer veel moois uit het Woody Allen-oeuvre te zien. Trouw-redacteuren herbeleven hun favoriet. Vandaag Jann Ruyters: 'Zelig'.

Zelig' stamt uit 1983, toen integreren nog assimileren heette en dat eigenlijk ook nog best een vies woord was. Leonard Zelig, de door Woody Allen zelf gespeelde nep-historische figuur in deze nep-historische documentaire, is er in de jaren twintig van de vorige eeuw pathologisch ver in doorgeschoten. Zo wanhopig graag wil Zelig erbij horen - maakt niet uit bij wie - dat hij bij elke ontmoeting steevast uiterlijk, eigenschappen en meningen overneemt van de mensen met wie hij spreekt. 'Zelig was hét fenomeen van de jaren twintig, vertelt schrijfster Susan Sontag in de openingsscène. 'Net zo bekend als Lindbergh toen. Really quite astonishing.'

En verbazingwekkend is het zeker. Toen de film in 1983 in de bioscoop verscheen, was men vooral verrukt van de door Allen zo vernuftig gemanipuleerde documentaire vorm: de met antieke camera-lenzen opgenomen, met krassen bewerkte versnelde zwart-wit opnames die precies ogen als uit film- archieven opgeduikelde 'found foo- tage'. Op die nep-archiefbeelden zien we het bizarre verschijnsel in werking: hoe 'odd little man' Zelig in een gangsterhol Al Capone-achtige trekken heeft aangenomen, hoe hij oosterse trekken krijgt in gezelschap van Chinezen en een monumentale buik kweekt naast te dikke Grieken. Heerlijk zijn ook de vanuit een kast opgenomen 'witte kamersessies' met psychiater Eudora Fletcher (gespeeld door Mia Farrow en vernoemd naar Allens oude schooljuf) die zich het lot van deze menselijke kameleon heeft aangetrokken. Onder hypnose bekent Zelig hoe hij als kind geterroriseerd werd door zijn ouders - 'Joods én antisemitisch' - die hem bij ongehoorzaamheid opsloten in de kast en er dan als hij het heel bont had gemaakt zelf bij kropen. Zijn ziekte openbaarde zich voor het eerst toen hij in chic gezelschap niet durfde toe te geven dat hij 'Moby Dick' niet gelezen had, en dus maar deed alsof het wel zo was. Schitterend is hoe de psychiater Zelig vervolgens berooft van zijn verdedigingsmechanisme door, terwijl hij in reactie op haar de psychiater uithangt, te doen alsof zíj lijdt aan Zeligs syndroom. Waar moet de man zich nog aan aanpassen, als tegenover hem een poseur zit? Het is het begin van Zeligs genezingsproces waarin hij overigens nog wel de nodige zeer vermakelijke terugvallen zal kennen.

'Identity crisis and its relationship to personality disorder' luidde de oorspronkelijke titel van 'Zelig', goed ook, maar weinig publieksvriendelijk. Allen bekeek honderden documentaires over de 'jazz age'. Hij schreef een brief aan Greta Garbo of zij niet als ooggetuige wilde optreden, maar hoorde nooit wat terug. Je mist haar niet. In de zwart-witte 'found footage' werkte hij met amateurs die overtuigend onwennig doen voor de camera. De voor die tijd zeer ingenieuze trucage doet de rest: zoals in de beroemde balkonscène, waarin Zelig, in een van zijn terugvallen, in oude nieuwsbeelden links achter Hitler opduikt - eigenlijk Jood, maar dáár liever nazi.

'Iets in hem verlangde ernaar om op te gaan in de massa, in de anonimiteit', geeft schrijver Saul Bellow als verklaring, 'het fascisme gaf hem die mogelijkheid'. Je zou 'Zelig' als een pleidooi voor de vrijheid van meningsuiting kunnen zien, een aanklacht tegen zulk angstig conformisme. Maar het briljante van Woody Allen, hier op zijn best, is dat hij van dat grote politieke statement iets heel persoonlijks maakt. Het Zelig-syndroom is van iedereen en van alle tijden. Van het een beetje vaag meelullen over 'Moby Dick', tot de overdosis aan meningen van deskundigen die het te duiden verschijnsel allemaal naar hun eigen straatje toe praten.

'Zelig' draait op 13 juli, 15 en 28 augustus en 3 september in Eye.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden