Een feministisch experiment

'Irréversible' van de 39-jarige Frans-Argentijnse regisseur Gaspar No is banaal en briljant; weerzinwekkend en wonderschoon. In de film die volgende week in Nederland in première gaat, wordt een vrouw verkracht waarop haar echtgenoot en een vriend wraak nemen. De kijker ziet het in omgekeerde volgorde. Eerst de wraak, dan de verkrachting, en vervolgens het mooie leven van vóór de verschrikkelijke gebeurtenis. Zo veel toeschouwers verlaten voortijdig de film, dat maar weinigen dat verloren paradijs bereiken.

Geen bekroning was er in Cannes voor het onthutsende 'Irréversible' van Gaspar No, de filmmaker die een paar jaar terug debuteerde met het ook al weinig vrolijke, geruchtmakende 'Seul contre tous'. Terwijl men op het festival over zijn tweede film niet uitgepraat raakte. En ondanks dat de jury werd voorgezeten door David Lynch, maker van niet minder gewelddadige psychodrama's als 'Wild at Heart' en 'Blue Velvet'.

De verlegen ogende, snel formulerende No haalt er anderhalve maand na het festival in de zonnige tuin van het Amsterdamse hotel De Filosoof zijn schouders over op. ,,Geen prijs voor een schokkende film als 'Irrversible' is onderdeel van het protocol in Cannes. Iedereen wist van tevoren al dat Roman Polanski de prijs zou krijgen voor zijn film 'The Pianist', die handelt over het getto van Warschau. De jury zat vol conservatieven. Die willen het morele perspectief van mijn film niet delen. En David Lynch is eigenlijk heel katholiek in de meeste van zijn films. Iemand die in Het Kwaad gelooft.''

Geloven in het kwaad, dat doet No zelf niet. ,,Als mensen tegen mij zeggen dat mijn film immoreel is, dan zeg ik: so what? Mijn film gaat niet over goed of fout. Het leven is immoreel. Dit is wat het is.'' 'Er zijn geen misdaden, alleen daden', zegt een man in de allereerste scène van 'Irréversible', de scène die in chronologisch opzicht eigenlijk de laatste is. Ofwel: nadat de helletocht voor de personages is volbracht, terwijl zij voor de toeschouwers nog moet beginnen.

Het is een epiloog als proloog. Je voelt dat het onheil al is geschied en toch is deze opening onheilspellend. Twee oudere mannen zitten op een smal bed wat te praten. 'De tijd vernietigt alles', zegt een van hen. De camera zwenkt naar buiten, naar geschreeuw en sirenes, naar een opstootje voor de ingang van een nachtclub met de rechttoe-rechtaan naam 'Rectum' (hetgeen Latijn is voor 'het goede', aldus No). Een bewusteloze man wordt in een ziekenauto getild. Een ander wordt gearresteerd. De helse trip terug in de tijd kan beginnen.

De controverse schuilt in de eerste helft van de film. In de reis door de nacht, vol razernij. Er zijn liederlijke scheldpartijen in de 'dark room', op straat, en in een taxi. Er is het waanzinnig geweld tegen de vermeende verkrachter. En er is de verkrachting zelf: een negen minuten lang durende scène, gefilmd in één camerastandpunt, waarbij de vrouw tegen de grond wordt gegooid, uitgescholden, verkracht, geslagen en geschopt. Een onverdraaglijke scène, onverdraaglijkheid die door No bewust gezocht werd.

No: ,,Ik wilde de ervaring van het geweld dichterbij brengen. We zijn inmiddels zo gewend aan valse beelden van geweld. Zelfs de beelden uit 'Saving Private Ryan' benaderen nog niet de ware aard van het geweld. Ik wilde daarbij in de buurt komen. Niet erbuiten blijven staan, zoals wanneer je een krantenbericht leest over een verkrachting, waarna je vervolgens weer terugkeert tot de orde van de dag. Dan blijf je nog buiten de wreedheid. Ik wil dat de toeschouwer er¡n zit. En daar heb je deze extreme energie voor nodig.''

,,Hetzelfde geldt voor de liefdesscène, de scène tussen Alex (Monica Bellucci) en Marcus (Vincent Cassel), aan het begin van de avond, voordat zij naar het feestje gaan. Je kunt ze elkaar de liefde laten verklaren, maar dan kom je er nog niet dichterbij. Wat ze zeggen is niet belangrijk. Het geluk zit in hoe ze aan elkaar zitten, hoe ze vrolijk zijn, als twee hondjes op een grasveld. Het gevoel is er en dan is dat gevoel er ook bij het publiek. Het gaat om eerlijkheid.''

No's streven naar authenticiteit treft doel, maar brengt geen wijsheid, en dat is verwarrend aan 'Irrversible'. Geen inzicht in de verkrachter, niet in het slachtoffer, alleen de razernij en de razernij die daar weer op volgt. ,,Dit is wat het is. Ik heb geen boodschap. Of juist heel veel boodschappen tegelijk'', aldus No. Uiteindelijk gaat het hem om het maken van nieuwe, confronterende cinema, om de zintuiglijke ervaring in de bioscoop, meer dan om reflectie op de werkelijkheid. Dat de cinema zijn referentiepunt is wordt ook duidelijk uit de diverse verwijzingen naar zijn grote voorbeeld Stanley Kubrick. De vrouw, het slachtoffer, heet Alex net als de hoofdpersoon - de verkrachter - in 'A Clockwork Orange'. In het appartement van Alex en Marcus hangt een affiche van 'Space Odyssey, 2001'.

Het thema van de verkrachting en de wraak ontstond ook min of meer toevallig. Eerst was er het verlangen te werken met de Frans-Italiaanse actrice Monica Bellucci, volgens No de populairste actrice in Spanje, Frankrijk en Italië op het moment. Ze staat boven aan alle polls, is de meest gekoesterde fantasie-vrouw, verraadt de filmmaker: ,,Monica Bellucci is een heel charismatische actrice; in het echte leven is ze een nog explosievere aanwezigheid dan op het doek. Die kracht en energie van haar heb ik in haar eerdere films nog niet gezien en die wilde ik gebruiken. Zij en Cassel (in werkelijkheid haar echtgenoot) wilden graag met mij in zee maar dan wel in een verhaal wat niet te dicht bij hun eigen leven stond. Zelf ben ik mijn hele leven al het meest in de war geweest van films met verkrachtingsscènes, films als 'Straw Dogs', 'Deliverance'. En je portretteert toch meestal je eigen angsten en verlangens, je eigen nachtmerries.''

Dat de 'dark room' het decor vormt van de wraak, heeft ook met die persoonlijke angsten te maken. No: ,,Ik wilde de eerste helft van de film geen vrouwen. In de hel zijn geen vrouwen. Ik wilde dat Monica de eerste vrouw in de film was. Daarbij kan mannelijke homoseksualiteit aggressief en angstaanjagend zijn. Veel mannen zijn ook heel bang van mannelijke homoseksualiteit. Natuurlijk heb ik hierover geen protesten van homoseksuelen gehad. Ik wil ook niet via die 'dark room' een verloedering van de samenleving aantonen. Het is gewoon een 'dark room'. Pasolini en Fassbinder waren veel zwarter dan ik in hun portrettering van homoseksualiteit.''

Tot Bellucci in het verhaal verschijnt, heerst de ontreddering. Wat gebeurt hier? Wat is er gebeurd? Een gevolg van de omkering van het narratief. De camera tuimelt van uur naar uur terug in de tijd en trekt de toeschouwer mee de diepte in. No: ,,Mijn doel met de omkering van de tijd was ook dat je de personages vanuit een ander perspectief te zien kreeg. Eerst zie je hun handeling, daarna pas de motieven. Dat is verwarrend. Daarmee word je je veel meer bewust van je eigen blik. Ik at eens in een Japans restaurant tussen mensen die alleen maar Japans spraken. Heel vervreemdend. Je moet maar raden wie je voor je hebt. Dat gevoel zocht ik.''

In zijn behoefte een verontrustende filmische ervaring te creëren, terwijl hij ondertussen ethische vragen afstoot, staat No niet alleen. In hetzelfde jaar als zijn eerdere 'Seul contre tous' verscheen Grandrieux' afstandelijkere maar nog duisterdere 'Sombre' over een seriemoordenaar die het op vrouwen voorzien had. No beaamt dat er in Frankrijk sprake is van een nieuwe golf van filmmakers die even zwarte als oorspronkelijke films maken, al wil hij niet spreken van verwantschap of stroming. ,,Ieder doet zijn eigen ding'', aldus de filmmaker.

Het extreme geweld in No's film herinnert ook aan een vergelijkbare geweldsgolf begin jaren zeventig, de hoogtijdagen van No's voorbeelden Peckinpah en Kubrick, toen critici en publiek zich eveneens niet goed raad wisten met het excessieve geweld in de artistieke cinema. 'Iemand die een benauwde, bekrompen macho-visie paart aan sensuele artisticiteit en filmische intuïtie', schreef Pauline Kael destijds in The New Yorker naar aanleiding van Peckinpah's verkrachtingsfilm 'Straw Dogs'.

Iets dergelijks zou je ook over No kunnen zeggen. Ook hij schept verwarring daar hij een weinig subtiele inhoud paart aan een geniale vorm. In zijn behoefte om te shockeren wijkt 'Irréversible' eigenlijk niet af van de gemiddelde 'rape revenge' film, in de jaren zeventig en tachtig een onder pubers populair horror-genre - waarin het verkrachtingsslachtoffer meestal zelf op bloederige wijze wraak neemt op haar verkrachters. Daarbij bouwt No zijn verhaal op aan de hand van vertrouwde, banale opposities als man versus vrouw, lichaam versus geest, taal versus lichaam, homo versus hetero, dood versus geboorte.

Maar het fascinerende aan 'Irréversible' is dat de film die banaliteit ook weer ontstijgt. Met de verkrachtingsscène die gruwelijk is omdat verkrachting gruwelijk is, en met de omkering van tijd die ervoor zorgt dat het perspectief uiteindelijk bij het slachtoffer ligt, zou je 'Irréversible' tegen de keer in, zelfs een feministisch experiment kunnen noemen. Iets waar de archetypische vrouwelijkheid van Bellucci ook toe bijdraagt. Ze vormt tegelijk het einde van de film en het begin van het verhaal. Ze is het ijkpunt.

Het is een gedachte die de regisseur zelf niet onwelkom is. Gretig onderstreept hij dat de negatiefste reacties in Cannes ('tot fysieke afweer als spugen') van mannen afkomstig waren. ,,Vrouwen kennen de angst voor de verkrachter, mannen wennen die zich weer af als ze volwassen worden. Die weten zich geen raad met deze film.'' 'Irréversible' eindigt in de vooravond, wanneer de vrouw in het park op het gras ligt te lezen. Spelende kinderen onder een watersproeier. Rollebollende hondjes op het groene veld. De camera zweeft er hoog boven. De toeschouwers die dat slot weten te bereiken zal het vreedzame tafereel met diepe melancholie vervullen. Een oerscène, dat is het. Zoals deze film meer oerscènes kent die niet snel meer het hoofd verlaten: zoals de na een vrijpartij in de vooravond doezelende man en vrouw op bed. Haar hoofd op zijn buik. Totale rust. En het krachtige beeld van de vrouw die de rood oplichtende passage inloopt. Haar vernietiging tegemoet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden