Een feestje onder protestanten

Van een onzer verslaggevers DEN BOSCH - Het doel was in 1822 'het bevorderen van het protestantisme' en dat is het nog steeds: de 'Maatschappij van Welstand', die zaterdag haar 175-jarig bestaan vierde, is van plan de bemoeienis met het protestantse leven en werken nog lang voort te zetten.

Je moet maar lef hebben, zei de preses van de hervormde synode, ds. W. Beekman, in een felicitatietoespraak tegen bestuur en leden van de maatschappij. “In een tijd van secularisatie en op een moment dat een initiatief van de kerk meer verdacht dan verwacht is, lapt u de heersende wereldlijke cultus aan uw laars. U gelooft niet alleen in het protestantisme, u bevordert het ook nog ronduit. U legt een bodem onder het benarde kerkelijke leven.”

Het was in de Grote Kerk van Den Bosch een feestje onder protestanten, met de (katholieke) commissaris van de koningin in Noord-Brabant, Houben, als uitzondering. Precies zoals ds. Jacob van Heusden uit Hilvarenbeek het destijds voor ogen stond toen hij de 'Protestantse Maatschappij ter bevordering van Welstand, door ondersteuning en voorlichting' oprichtte. De naam veranderde al snel in 'Maatschappij tot bevordering van Welstand, voornamelijk onder landlieden'. Maar nog steeds is 'Welstand', zoals de gangbare benaming is geworden, gericht op het instandhouden van kleine plaatselijke protestantse kerkgemeenschappen en het steunen van protestantse 'landlieden' (pachters). Of, zoals de Utrechtse commissaris van de koningin, mr. Beelaerts van Blokland, die jarenlang voorzitter is geweest, het uitdrukte 'op zoek naar de zonnebloem van het zijn'.

Het initiatief van Van Heusden stamt uit een tijd, waarin de protestanten in het zuiden het moeilijk hadden. Ze waren in Brabant al sinds de Reformatie in de minderheid, maar hadden het er wel voor het zeggen gehad - omdat katholieken geen openbare functies mochten bekleden. In 1795 raakte de hervormde kerk haar bevoorrechte positie kwijt en moest de kerkgebouwen en pastorieën die ze niet zelf gebouwd had teruggeven aan de rooms-katholieken. De scheiding van kerk en staat had onder meer tot gevolg dat kleine protestantse gemeenten leden kwijt raakten en rijksbijdragen in de salariëring van hun predikanten misliepen. Ze dreigden te verdwijnen of nog slechts te bestaan uit verpauperde gezinnen.

Van Heusden vond dat er een samenwerking van geloofsgenoten moest komen om de met armoede bedreigde medeprotestanten tot 'welstand' te brengen. Daartoe werden boerderijen en landerijen gekocht en voor een lage prijs verpacht aan protestantse boeren - het liefst aan boeren 'met een talrijk gezin' -, waardoor de kleine gemeentes temidden van een katholieke meerderheid konden blijven bestaan.

Het is nooit de bedoeling van Van Heusden geweest om Welstand een anti-rooms karakter te geven, al hebben mensen als de voorman van de Afscheiding ds. H. P. Scholte en andere die-hards van boven de rivieren wel pogingen gedaan om er een tegenhanger van een militante roomse 'Maatschappij' van te maken. Welstand wilde niet tot 'zendingswerk' of strijd tegen Rome bewogen worden, maar was eigenlijk een 'instelling van zuiver finantieelen aard'. Het bestuur wilde zo min mogelijk aanleiding geven tot godsdienstige verwikkelingen, was ook bang om al te veel ruchtbaarheid te geven aan de aankoop van land en boerderijen.

Honderdvijfenzeventig jaar na de oprichting bezit Welstand bijna tweeduizend hectare landbouwgrond met talrijke boerderijen, een paar honderd pachters, bos en recreatiegrond - voornamelijk in Brabant, maar ook in Limburg en het Gelderse rivierengebied. Merkwaardig genoeg bezit de calvinistische instelling op haar landgoed Wallstein bij Zundert nog een cafeetje. In het Zeeuwse St. Laurens is een voormalige hoeve ingericht als woongemeenschap van ouderen. In Bladel zijn twee boerderijen verbouwd, waarin vooral randstedelijke schoolklassen een week 'op adem' kunnen komen. Sinds kort is ook de pastorie van Nuenen, waar Vincent van Gogh schilderde, eigendom van de Maatschappij.

Welstand heeft, zei Brabants commissaris van de koningin Houben zaterdag, een belangrijke bijdrage geleverd aan de emancipatie van de protestantse bevolking in Noord-Brabant. In het verleden werden protestanten in het zuiden geïdentificeerd met de 'hoge heren' in Den Haag en was er veel weerstand tegen hen, bekende Houben. “Maar Welstand is tot op de dag van vandaag een bruggenbouwer en een heilzame inspiratiebron voor de samenleving.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden