Een feestje dat we nodig hebben

Na een dag in het glazen huis was er al ruim 900.000 euro verdiend. Voor de inzamelingsactie zitten de 3FM-dj's Giel Beelen, Michiel Veenstra en Gerard Ekdom zes dagen in het Glazen Huis op de Oude Markt in Enschede. Beeld ANP
Na een dag in het glazen huis was er al ruim 900.000 euro verdiend. Voor de inzamelingsactie zitten de 3FM-dj's Giel Beelen, Michiel Veenstra en Gerard Ekdom zes dagen in het Glazen Huis op de Oude Markt in Enschede.Beeld ANP

Het vuurtje brandde vroeg dit jaar. Nog voordat de drie dj's van 3FM zich dinsdag in het Glazen Huis hadden opgesloten, doken de eerste geldinzamelingsacties al op. Pakken melk voorzien van rode speentjes. Scholieren die ladingen koekjes bakten. Een man op de fiets van Tiel naar Hilversum. Alles om maar zoveel mogelijk euro's op te halen voor het tegengaan van de baby-sterfte, het goede doel dat 3FM dit jaar adopteerde als thema.

Nicole Besselink en Marijke de Vries

Wat is het toch dat ons die week voor Kerst verandert in een hysterisch volkje dat elk jaar weer meer miljoenen weet in te zamelen? Waarom reizen we kriskras door het land om drie mannen achter glas plaatjes te zien draaien? Waarom kijken we vanaf de bank mee hoe duizenden mensen in de kou als een warme deken om een huis staan om mee te deinen op populaire platen? Nieuwsgierige koukleumen die hopen een paar seconden op tv te komen als ze terloops een tientje door de brievenbus drukken. Hoe komen wij zo?

Het is meer dan een wedstrijdje geld inzamelen, zegt cultuurhistoricus Herman Pleij. Al van kinds af aan leren we dat het goed is om minderbedeelden in de samenleving te helpen. "Door acties als Serious Request te steunen, sussen we ons geweten", meent Pleij. "We gooien het op een ethisch akkoordje."

Ook uit eigenbelang
Voor de wortels van dat gevoel duikt hij eeuwen terug in de tijd, naar de Middeleeuwen. "De koopmansmoraal dicteerde toen al dat je niet alle weelde voor jezelf moest houden, maar ook anderen moest helpen. Kooplieden stichtten toen bijvoorbeeld gasthuizen voor de armen."

Overigens niet alleen uit naastenliefde, zegt Pleij, maar ook uit eigenbelang. "Door anderen te helpen, investeerden ze in het hiernamaals. Ze kochten een paspoort voor de hemel. Do ut des. Geef opdat je gegeven wordt. In die zin wordt er nu niet meer over gedacht, maar die mentaliteit is wel heel zwaar verankerd in ons. We willen nog steeds iets doen om ons schuldgevoel af te kopen."

Dat voor-wat-hoort-wat-element zit ook in Serious Request, observeert Ineke Strouken, directeur van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed. "Vroeger gingen arme mensen in de periode voor Kerst langs de deuren en zongen ze in ruil voor eten en drinken een lied. Nu doneer je geld aan een goed doel en draaien de dj's als dank een verzoeknummer. Je krijgt ook nu wat terug voor je gift."

Het geweten van de wereld
Het willen helpen zit diep geworteld in onze volksaard, stelt Pleij. Ook als het geen moetje is om een plek in de hemel te reserveren, jeuken onze handen. "Dat komt omdat we ons sinds halverwege de negentiende eeuw zijn gaan profileren als het geweten van de wereld. Het toenmalig kabinet concludeerde dat Nederland geen wereldmacht meer was en haar koers moest verleggen. Nederland moest machthebber in ethische zin worden. Bovenbaas."

Vol energie stortte Nederland zich sindsdien op die nieuwe missie, met de gevolgen nog altijd zichtbaar. Denk aan het Vredespaleis in Den Haag, zegt Pleij. Of het Internationaal Gerechtshof. "En vooral na de Tweede Wereldoorlog hadden we een bovenproportionele deelname aan internationale vredesacties."

Die semi-altruïstische jas past ons nog altijd goed, meent Pleij. "Het idee dat wij de wereld met raad en daad bijstaan en te hulp schieten waar nodig, is sterk in onze mentaliteit verankerd. Vroeger hielpen we de armen in eigen land, nu richten we ons op problemen elders in de wereld."

Dat wijzen de cijfers ook uit. We zijn begaan met de wereld en geven gul aan goede doelen. Maar dat verklaart nog niet het succes van de radioshow. Want we sluizen niet alleen tien euro door via internetbankieren, we komen ook massaal van de bank af om acties te organiseren. Samen nota bene, terwijl we bedolven worden onder berichten dat de samenleving al maar individualiseert. Op welk knopje weet 3FM te drukken dat ons zo massaal mobiliseert?

Als Oranje speelt
We hebben sterke behoefte aan dergelijke saamhorigheidsrituelen, stelt Pleij. "We zijn een land van talloze individuen. We hebben niet voor niets een meervoud als naam. Koninkrijk der Nederlanden. We zijn een zooitje belangen bij elkaar, maar van tijd tot tijd moeten we bij elkaar samenkomen. Dan knalt het eruit en vertonen we bijna hysterisch gedrag, bijvoorbeeld als Oranje speelt."

Probleem is alleen dat die knalmomenten, schaarser raken, zegt Pleij. "Tot voor kort zaten die saamhorigheidsrituelen keurig opgeborgen in zuilen. Daar had je houvast aan. Socialisten renden om de Paasheuvel, katholieken speelden het lekenspel, enzovoorts. Dat is allemaal enorm vervaagd. Er is een vacuüm ontstaan waardoor wij van alles aangrijpen om uit te bouwen tot grote manifestatie. Neem de bachelor party. Ik werk hier in het centrum van Amsterdam. Je wilt niet weten hoe vaak groepen van dertig mensen of meer vermomd rondlopen om keet te trappen. Dat was eerder niet zo."

Net als die vrijgezellenfeesten, EK's, WK's en Koninginnedag lijkt ook Serious Request voor veel mensen een moment om gezamenlijk uit te pakken. Al onderscheidt het zich van die feesten door de serieuze boodschap. Dat maakt dat het Glazen Huis zich beter laat vergelijken met de Bevrijdingsfestivals op 5 mei, meent historicus Kees Ribbens van het Niod.

"Daar komen we ook allemaal samen voor een feestje en komen eigentijdse thema's aan bod. Er wordt een brug geslagen tussen ons eigen oorlogsverleden en wat er elders in de wereld gebeurt. Goede doelen als Amnesty en War Child worden eraan verbonden. Dat laat zien dat we betrokken zijn bij de rest van de wereld."

BN'ers
Onmisbaar ingrediënt bij Serious Request is de polonaise van bekende mensen die zich eraan verbindt, zegt Irene Stengs van het Meertens Instituut, die onderzoek doet naar feesten en rituelen in Nederland. "Goede doelen als Oxfam Novib hebben in de strijd om aandacht BN'ers nodig. Dat komt doordat de overheid zich terugtrekt op het gebied van ontwikkelingssamenwerking én door de beroemdheidscultus."

Dat we allemaal live kunnen zien hoe onze bekende helden zich zes dagen lichamelijk uitputten, maakt het bovendien echt, zegt Stengs. "Het afzien door niet te eten en groentewater te drinken laat de ware betrokkenheid van de dj's zien en spreekt ons aan." Daar willen we ons aan spiegelen. We willen zelf ook een prestatie leveren voor het goede doel. "Dat zie je ook aan de wandeltochten en estafettes die mensen ondernemen naar het Glazen Huis om hun ingezamelde geld af te geven. We maken er op die manier met zijn allen een ritueel van."

Fysiek voelen de dj's ook heel dichtbij, voegt Strouken toe. "Je hebt niet het gevoel dat je geld geeft aan zo'n megaorganisatie. Je geeft het direct aan de dj's, dat voelt heel kleinschalig. Ze zijn haast aanraakbaar: je ziet ze door het glas, je hoort ze door de radio. Je hebt het gevoel: dat geld komt wel goed terecht."

Daarbij komt dat Serious Request een performance is, zegt Stengs. "Het is entertainment, feel good. We willen allemaal geld geven, maar dan wel via de weg van vrolijkheid en genieten. Dat zeggen de dj's ook in de interviews voor ze het huis ingaan: 'Ik ga een week lang afzien, maar er vooral van genieten.'"

Je móet meedoen
Alles wat Nederland wil of wil zijn komt bij Serious Request bij elkaar, lijkt de conclusie. We krijgen een goed gevoel door minder bedeelden te helpen, promoten ons land als weldoener en weten er tegelijkertijd nog een groepsfeestje van te maken ook. Weg met die eenzame gevoelens zo vlak voor de Kerst. Perfect toch? Kan niemand op tegen zijn.

Ja, analyseert Stengs, maar je mág er niet op tegen zijn. Sterker nog, je móet meedoen om recht te hebben op dat goede gevoel. "Wie geeft, laat zien dat hij een moreel persoon is. Je laat ermee zien wie je bent, of je bij de morele gemeenschap hoort, of niet. Er gaat dwang vanuit."

Logisch dan ook dat er weinig kritiek klinkt en die er is wordt weggewuifd, zegt Strouken. Omdat het zo haarfijn aansluit bij onze tradities en rituelen, willen we die kritiek niet horen. Want dat is ook kritiek op onze identiteit. Op wie wij zijn. Wie niet mee wil doen aan ons volksfeestje, laten we links liggen. "Je wilt een heleboel door de vingers zien als het een heel fijn gevoel oproept."

Don't touch it, dus. Zoals je Nederlanders tegen de haren instrijkt als je voorstelt om Tweede Pinksterdag te schrappen als vrije dag, zo staan veel mensen ook op hun achterste poten als Serious Request kritische vragen krijgt over wat nou precies met het geld gebeurt. In negen jaar lijkt de inzamelingsactie van 3FM verworden tot een heilige koe.

Precies, zegt Pleij. "Het is een bijna goddelijke missie geworden. Je kunt het zien als een alternatieve godsdienst. Godsdienst mag dan uit onze samenleving verdwenen zijn, we kunnen kennelijk toch niet zonder."

Atheïstisch alternatief voor Kerst
Ook Ribbens ziet een link met de kerk. "Het is een soort atheïstisch alternatief voor Kerst. De thema's die 3FM de afgelopen jaren heeft gekozen - baby's, moeders - doen me onwillekeurig denken aan Jezus en Maria. Dat zullen ze niet bewust hebben gekozen, maar zo lijkt het op een nieuw kerstritueel."

Nee, zegt ook Strouken, bewust zullen ze er bij 3FM misschien niet over hebben nagedacht. "Maar onbewust zitten er heel veel tradities in. Alles komt bij elkaar. In december, een tijd dat heel veel mensen heel veel gaan eten, onthouden zij zich daar juist van. Net als de armen die vroeger met moeite de donkere dagen rond Kerst doorkwamen."

Niet zo gek dat we vlak voor de feestdagen massaal plaatjes aanvragen en meehossen op de Oude Markt in Enschede, zegt Stengs. "Liefdadigheid zit van oudsher aan Kerst vast. Wij zitten onder de kerstboom terwijl er kinderen doodgaan, dat geeft een ongemakkelijk gevoel. We willen het meisje met de zwavelstokjes niet laten sterven."

Verwonderen steeds minder mensen zich in december over het verhaal van de geboorte van Jezus, dan zoeken we kennelijk nieuwe verhalen die bij de tijd van het jaar passen. Anno 2012 putten veel mensen hun inspiratie en kerstgemoed uit drie dj's die zich zes dagen staande houden achter de knoppen met glazen groentesap als benzine. Drie dj's met een glazen huis als kerststal die na een week radio maken als blijde boodschap een mooi bedrag zullen prestenteren.

undefined

Het Glazen Huis
Voor het negende jaar op rij laten drie dj's van radiozender 3FM zich de zes dagen voor Kerst zonder eten opsluiten in een glazen huis midden in een stad. Hun taak: radio maken voor het goede doel. Met verzoekplaatjes, ludieke veilingartikelen en inzamelingsacties in het hele land halen ze geld op voor het Rode Kruis. Ieder jaar kiezen ze een bestemming voor het geld. Bij de eerste editie in 2004 haalden dj's Giel Beelen, Claudia de Breij en Wouter van der Goes bijna een miljoen euro op voor Darfur. Sindsdien steeg dat bedrag. Vorig jaar eindigde de teller op 8,6 miljoen euro. Het radiohuis stond de eerste jaren in Utrecht. Later volgden edities in Den Haag, Breda, Groningen, Eindhoven en Leiden. Ook Zwitserland, Kenia, Zuid-Korea en Zweden doen mee. België stopte vorig jaar na zes edities. Dit jaar staat het Glazen Huis midden in Enschede. Maandag, op Kerstavond, komen de dj's naar buiten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden