Een expositie die er toe brengt om buiten naar boven te kijken beeldende kunst

'Muurvast & gebeiteld'. NAi Rotterdam. Di t/m za 10-17 uur, zo 11-17 uur, tot 28 aug.

Uiteraard is dit toch vooral een expositie die ons er toe kan brengen om buiten naar boven te kijken. Er blijken zelfs in de eigen woonplaats gevelverfraaiingen te resteren die men niet eerder had opgemerkt. In Nederland was in de eerste helft van de vorige eeuw zeer weinig te doen voor beeldhouwers. Aannemers bestelden geprefabriceerde ornamenten van zink, ijzer, cement of terracotta uit catalogi. Voor de schaarse officiële opdrachten wendde men zich tot enkele academisch werkende kunstenaars.

Het herstel van de Bisschoppelijke Hiërarchie in 1853 ontketende een bouwbedrijvigheid die emplooi verschafte aan ateliers voor kerkelijke kunst, zoals dat van de architect Cuypers in Roermond. Naast aftreksels van het classicisme - in de burgerlijke bouwkunst - ontstond toen een woekering van neo-gothiek en wat Hollandse renaissance, in gebrandschilderd glas en in steen. Victor de Stuers, hoofd van de afdeling Kunsten en Wetenschappen van Binnenlandse Zaken, pleitte toen al voor het aan kunst besteden van een percentage van de bouwsom. Pas in 1923 is daarmee, allereerst in Amsterdam, een aarzelend begin gemaakt.

De beeldhouwkunst leefde in Nederland op als huisknecht van de bouwkunst. Rond de eeuwwisseling werd naar Engels voorbeeld geijverd voor een gemeenschapskunst op een gedegen ambachtelijke basis. De beurs van Berlage in Amsterdam werd zoiets als een manifest van dit streven. In de bakstenen gevels zijn partijen zandsteen opgenomen die de beeldhouwer Lambertus Zijl heeft bewerkt. De vernieuwing keek terug naar de kloeke eenvoud van de romaanse kunst.

Maar ook een 'Nieuwe Kunst' die zich nièt op het verleden beriep manifesteerde zich. Het Scheepvaarthuis van de architect J.M. van der Meij kan als een manifest van de Amsterdamse School worden beschouwd. Dit kantoorgebouw is door Hendrik van den Eijnde, Hildo Krop en anderen rijkelijk versierd met een forse, naar het expressionisme neigende, gestileerde figuratie. Belangrijke opdrachtgevers waren banken, warenhuizen, schouwburgen, hotels en verzekeringsmaatschappijen.

De bouwbeeldhouwkunst moest met symbolische voorstellingen de functie van de opdrachtgever idealiseren en een hooggestemde indruk maken. Van den Eijnde werkte met de architect Dudok samen aan het Van Heutzmonument in Batavia. Na de bevrijding van Indonesië is het vernield. Wessel Couzijn stond als student van Bronner te kneden aan een ontwerp voor zo'n monument te Amsterdam. De opdracht ging naar Frits van Hall.

Symboliserend hakwerk staat gekleed aan een gebouw, maar spreekt ons nauwelijks meer aan als belichaming van de Nijverheid, de Besturende Kracht, Spaarzaamheid of Moederliefde. Als scholier vond ik de voorstelling van zaken door een beeld van Hildo Krop maar nep. Als pijlerbekroning prijkt op een brug over de Boerenwetering in Amsterdam namelijk een gejurkt wichtje dat een kolossaal paard aan de voorbenen omhoog tilt. Dit werk werd bekroond. Krop had al veertig jaar lang de meeste stedelijke opdrachten gekregen toen hij in 1956 bovendien werd onderscheiden met de titel van stadsbeeldhouwer.

Toen in de jaren twintig de Nieuwe Zakelijkheid in het bouwen opmarcheerde, zat er voor bouwbeeldhouwers alleen nog brood in de baksteenbouw van de door vernieuwers gesmade Delfte School - die vandaag weer dierbaar blijkt. Ook opdrachten voor het interieur van luxueuze passagiersschepen waren van belang. Op de tentoonstelling is onder meer een edelhouten plastiek van Frits van Hall voor de Nieuw Amsterdam te zien. Ook zijn er afbeeldingen van ornamenten die Theo Vos voor de op Indië varende Dempo heeft gemaakt. Naast prominenten als Mendes da Costa en John Rüdecker krijgt onder anderen ook de te weinig bekende Leen Bolle aandacht.

Geleidelijk aan begon de monumentale sculptuur in relatie tot de bouw zich meer los te maken van het bouwlichaam. Het brons 'Vliegend' van Couzijn zet zich af van de gevel van een gereformeerde kerk in Amsterdam. Zijn grote brons 'Belichaamde eenheid' doet het voor het hoofdgebouw van de Unilever aan het Weena in Rotterdam even goed als vroeger op het Burgemeester 's Jacobplein. Maar dat valt buiten het bestek van de expositie.

Tentoonstelling en boek geven voor het eerst speciaal aandacht aan deze bouwbeeldhouwkunst. Het rijk geïllustreerde boek heeft geen register van kunstenaars, architecten en gebouwen. Waarschijnlijk komt dat in het tekstdeel van het proefschrift.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden