Een Europese Unie zonder de euro, kan dat?

ECB-president Mario Draghi: de euro is onomkeerbaar Beeld afp

Waarom niet? Zeker, op korte termijn zou er economische chaos ontstaan, zouden overheden grenzen sluiten om kapitaalvlucht tegen te gaan en lange rijen vrachtwagens voor de nationale grenzen staan. Toch is het denkbaar, een EU zonder euro, betoogt de Amerikaanse hoogleraar economie en politieke wetenschappen Barry Eichengreen.

De generatie leiders die eind vorige eeuw aan de wieg stonden van de euro, hadden een steeds nauwere unie voor ogen, constateert de oud-adviseur van het IMF op de internationale opiniesite Project Syndicate. In hun visie zou de monetaire unie voor zoveel druk zorgen dat de EU niets anders zou resten dan de weg richting politieke unie. 'De Europese leiders hadden gelijk wat betreft die druk', schrijft Eichengreen. 'Een monetaire unie zonder bankenunie zal niet werken, en voor een werkbare bankenunie zijn minstens een paar elementen nodig van een begrotings- en een politieke unie. Maar zij hadden het bij het verkeerde eind als het om de onweerstaanbaarheid gaat. Er is geen onvermijdelijkheid over wat de volgende stap zal zijn.'

De onomkeerbare euro
Die onvermijdelijkheid leeft wel binnen de Europese instituten. Typerend is een uitspraak van ECB-president Mario Draghi dat de 'euro onomkeerbaar is. Maar vanwaar dan de bepaling in het Verdrag van Lissabon dat natiestaten uit de EU, en dus uit de euro kunnen stappen? Die beslissing ligt bij de nationale parlementen, bij het volk, niet bij de ECB of andere Europese instellingen. Onomkeerbaar is de euro niet. Haar toekomst is een politieke keuze en geen onvermijdelijkheid.

Eichengreen ziet dat de EU op een tweesprong staat. Gaat Europa voorwaarts, in de richting van een steeds verdergaande integratie, of achterwaarts, in de richting van méér nationale soevereiniteit? 'Zijn (de Europese, red) leiders en - ditmaal - ook zijn inwoners zullen moeten beslissen. De toekomst van de euro en de EU hangt louter daarvan af.'

Brexit
Groot-Brittannië overweegt als niet-euroland het volk rechtstreeks bij die toekomst te betrekken door een referendum uit te schrijven. De uitkomst zou wel eens een Brexit kunnen zijn, zo erkende de Britse premier David Cameron gisteren. Afscheid van de EU heeft niet zijn voorkeur, maar hij liet er geen misverstand over bestaan dat 'alle opties voor Groot-Brittannië denkbaar zijn'.

In Nederland ziet tweederde van de bevolking ook wel iets in zo'n referendum, zo peilde Maurice de Hond vorige week, maar op de PVV en SP na is geen enkele partij voorstander van een volksraadpleging.

De vier vrijheden
Mocht het ooit zo ver komen dat de euro aan haar einde komt, schrijft Eichengreen, dan moeten de lidstaten zo snel mogelijk de vier vrijheden van de EU herstellen. Hij doelt op de vrije handel in goederen, kapitaal en diensten en het vrije verkeer van mensen. 'Gezien de duidelijke voordelen die de Europese landen aan de gemeenschappelijke markt hebben ontleend, zouden ze ook alle reden hebben om dit te doen.'

Nu brengen voorstanders van de euro, door Eichengreen 'onwrikbare eurofielen' genoemd, daar tegenin dat een Europa met verschillenden munten ook vraagt om afzonderlijke bankenstelsels en een eigen nationale centrale bank. Vaarwel gemeenschappelijke markt, welkom terug handelsbarrière. De vrije handel in goederen en het vrije verkeer van kapitaal en arbeid zouden de ineenstorting van de euro niet overleven, denken de pleitbezorgers van de euro. Of de eurofielen ongelijk hebben, durft Eichengreen niet te beweren. 'Misschien gaan we er nog achter komen of ze het bij het rechte eind hebben.'

Nachtmerrie
Aan nachtmerriescenario's over rokende puinhopen van de ooit bloeiende Europese welvaart geen gebrek. En dat is volgens New York Timescolumnist Eduardo Porter zo'n beetje de enige reden waarom eurolanden moeten vasthouden aan hun gemeenschappelijke munt. 'Zelfs met een goed gecoördineerde scheiding, kunnen huishoudens en bedrijven met schulden die over de grenzen reiken failliet gaan als hun loon en spaargeld wordt gedevalueerd, maar hun schuld gelijk blijft', schrijft hij. 'Banken in een aantal landen zouden kunnen instorten. Bedrijven wordt abrupt de toegang tot fondsen afgesneden.' Volgens hem kunnen alleen lange feestdagen waarop niemand geld kan transfereren een kapitaalvlucht voorkomen.

Maar ook ziet Porter hoe de euro als instrument voor integratie Europa uit elkaar dreigt te rukken. De Europese leiders zouden de risico's van het ontmantelen van de monetaire unie dan ook moeten afzetten tegen de gevaren van verder gaan op de ingeslagen weg. 'Omwille van de Europese eenheid, kan het loslaten van de euro de betere optie zijn.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden