Een eredienst voor de Wetenschap

Hebt u ook met zoveel plezier naar Robbert Dijkgraaf gekeken? Dat tv-college over zwarte gaten? Daar werd nogal wat beweerd, over onze zon bijvoorbeeld. Die wordt een rode reus over vijf miljard jaar. Het wordt dan erg warm op aarde, de oceanen verdampen, alle leven zal verdwijnen, wij dus ook, en uiteindelijk zal de zon zo uitdijen dat zij alle planeten om zich heen opvreet. Deze grote bal zal ineenstorten en wordt een witte dwerg. Dat is dan de as van ons zonnestelsel. Nou nog een urn. Maar bij wie worden wij op de schoorsteen gezet?

Kosmisch is dit een gewone ontwikkeling. God weet wat er werd samengeperst in de vele witte dwergen die daar in de stilte rondhangen, maar Dijkgraaf had geen tijd voor tranen over mogelijk veraste beschavingen elders. Hoewel, hij noemde wel de gouden plaat die met de Voyager de ruimte in is gestuurd richting daarginds. Op die plaat staat een geluidsboodschap van de aarde.

Tot mijn intense genoegen staan The Beatles er ook op, maar dat neemt niet weg dat het een idioot initiatief is. Je kunt net zo goed lippenstift sturen naar een boomgaard, want de kans dat een andere levensvorm zo dicht op de onze zit dat ze hetzelfde met geluid doen als wij, acht ik nul. Geeft niet, we moeten naar zwarte gaten toe.

Ergens in zijn uiteenzetting raakte ik hem kwijt. Het begon toen hij het geluid liet horen dat hemellichamen maken. Dat geluid wordt gemaakt door geladen deeltjes die zich langs de magnetische velden van de aarde (of Saturnus, of Jupiter) bewegen. Het Noorderlicht ontstaat ook op die manier. Ik begrijp hier niet veel van, nou eh, niks eigenlijk. Maar het werd erger toen hij zei dat de Voyager (met die gouden plaat) ook naar ons hele zonnestelsel kan luisteren. Ik kan niets met 'het geluid van ons zonnestelsel'.

Maar Dijkgraaf ploegde voort. Kleine sterren worden witte dwergen. Middelgrote sterren verworden bij ineenstorting tot neutronensterren die dus eigenlijk alleen uit atoomkernen bestaan. En hele grote sterren? Dat worden zwarte gaten.

Hier raakte ik hem definitief kwijt. Hij vertelde dat reeds enkele maanden nadat Einstein zijn vergelijkingen publiceerde een man wiens naam ik vergeet uit die vergelijkingen afleidde dat de zwaartekracht ook oneindig kan worden. Ik had willen vragen: welke vergelijking? Maar zelfs als hij die voor me had opgeschreven, dan nog zou ik in het duister tasten.

Mijn wiskundige kennis reikt met enige toegeeflijkheid tot ietsje voorbij de vierkantsvergelijking. Ik zit, zeg maar, op het niveau van de katapult in een regio waar je alleen per interstellaire raket ergens komt. Dat weet Dijkgraaf ook, dus spaart hij ons de wiskunde en gaat hij proberen om ons in termen van snippertjes, ballonnetjes en rollende ballen uit te leggen hoe het zit.

Dat is fataal, want nu wordt een zwart gat dat alles om zich heen wegzuigt, zelfs het licht, uitgelegd als een stofzuiger die witte korreltjes opzuigt. Hoe weinig ik er ook van weet: ik weet zeker dat het zo niet zit.

Zo demonstreerde Dijkgraaf de kromming van de ruimte door een bal op een trampoline te leggen die vervolgens doorbuigt. Dat toont de kromming van de trampoline, maar niet de kromming van de ruimte. Ruimtekromming is letterlijk onvoorstelbaar, net als oneindig sterke zwaartekracht die alle licht wegvangt.

Astrofysica valt niet uit te leggen in eenvoudige termen, omdat de verklaringen geheel doorschoten zijn met wiskunde. Laat je de wiskunde eruit, dan hou je een Disney-kosmos over met veelkleurige nevels, enorme explosies en gigantische flitsen, gewoon heel erg hard knallend vuurwerk. Maar dat is een belachelijk beeld.

Het viel mij op dat Dijkgraaf naarmate hij dichter bij het zwarte gat kwam weifelender werd in zijn presentatie, alsof hij ook zelf inzag dat hij iets onmogelijks aan het proberen was. De hele setting deed mij even denken aan een priester die voorgaat in een eredienst waarin Wetenschap hoog boven ons op een altaar troont, onbegrijpelijk voor de gelovigen, maar wel benaderbaar voor de priester.

Maar in tegenstelling tot alle erediensten die we in de afgelopen eeuwen gezien hebben, gaat het niet meer over de rol van de mens, maar over diens onafwendbaar naderende definitieve verdwijning.

Wij zijn bizarre types, want aan het eind klonk er een daverend applaus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden