Een eindeloze reeks namen van Holocaustslachtoffers, met de hand opgeschreven

Kunstenaar Bart Domburg Beeld reyer boxem

Kunstenaar Bart Domburg schreef 102.000 namen en leeftijden van Holocaustslachtoffers op, van Aa tot Zysmanowicz. 'Met mijn pen wil ik mensen tevoorschijn halen.'

Van verre lijken de enorme vellen papier in grijstinten geschilderde vlakken. Als eenkleurige lopers hangen ze tegen de hagelwitte muren, hun uiteindes bungelend over de vloer. Maar wie een tiental stappen vooruit zet, ziet dat hij zich heeft vergist.

Langzaam maar zeker ontwaart het oog letters op de 29 stukken papier van bijna drie bij anderhalve meter. Handgeschreven letters van zwarte inkt, die zijn aaneengeregen tot 102.000 namen en leeftijden. Katharina Antonie Pronk-Schüller, zevenendertig jaar. Marcus Nathan, ook genaamd Cohen, tweeënvijftig jaar. Rijen en rijen van woorden vormen de vlakken, pal achter elkaar geschreven op alfabetische volgorde.

Stil van

Bart Domburg is er stil van. Het is voor het eerst dat de Amsterdamse kunstenaar zijn werk ziet hangen. Met zijn handen in elkaar gevouwen struint hij traag knikkend door de expositieruimte van Herinneringscentrum Kamp Westerbork. 'De Namen', zoals hij de verzameling heeft gedoopt, is daar vanaf morgen voor iedereen te zien.

"Poh", brengt hij even later uit. "Het is toch wel heftig om die eindeloze reeks namen van Holocaustslachtoffers zo bij elkaar te zien. Nog beklemmender dan ik dacht dat het zou zijn, toen ik mijn pen voor het eerst op het papier zette."

Zo'n anderhalf jaar geleden hoorde Domburg dat alle namen van de tijdens de Tweede Wereldoorlog uit Nederland weggevoerde en omgekomen Joden, Sinti en Roma eens in de vijf jaar worden opgelezen op het terrein van het voormalige Kamp Westerbork.

Het ritueel intrigeerde hem. "Ik vroeg me af hoeveel mensen dat eigenlijk waren, 102.000. Zo'n getal is zo klinisch, zo abstract. Zonder enig idee te hebben waar ik aan begon, besloot ik de lijst van slachtoffers op internet op te zoeken, en de gigantische hoeveelheid namen voelbaar te maken door ze op te schrijven. Als eerbetoon, en om ons er aan te herinneren dat deze geschiedenis zich nooit mag herhalen."

'Anny Aa, een jaar', zo ging Domburg van start. De laatste punt zette de kunstenaar, die werd gesteund door Het Mondriaan Fonds, ruim twaalf maanden later. Heinrich Zysmanowicz, negentien jaar. "Acht tot negen uur schreef ik, iedere dag opnieuw. Jeeminee, soms leek het wel alsof er geen einde aan kwam. Dan sloeg de vertwijfeling toe." Niet zeuren, sprak hij zichzelf op dat soort momenten streng toe, dit gevoel is niet te vergelijken met de onzekerheden waarmee de Holocaustslachtoffers moesten zien te overleven. Hup, doorzetten.

Bart Domburg Beeld reyer boxem

Moeilijker om mee om te gaan vond de kunstenaar de onverschilligheid die in zijn hoofd sloop. "Af en toe dacht ik 'Mooi, ik heb vandaag weer 450 namen opgeschreven.' Dan schrok ik. Zo moeten de nazi's de Joden op een gegeven moment gezien hebben, als een abstract getal. Maar dit zijn geen anonieme namen, maar mensen wiens bestaansrecht hen rücksichtslos is ontnomen."

Toch dacht Domburg vaak aan helemaal niets, het opschrijven van de namen was voor hem haast meditatie. Hij knielt neer op de grond. "Hier voor mij stond de laptop met de lijst namen en onder mijn knieën schoof ik bubbeltjesplastic. Kijk, zo zat ik dan, als een soort monnik op een stapel van reusachtige vellen."

Stuk voor stuk beschreef Domburg de papieren. Was er geen plek meer, dan legde hij een nieuw blad op de stapel. "Door ruimtegebrek heb ik ze nooit naast elkaar gelegd", legt de kunstenaar uit. "Daarom zien ze er ook zo anders uit." Waar het handschrift in het begin inderdaad bijna priegelig aandoet, worden zowel de letters als de regelafstand inderdaad groter naarmate het alfabet vordert.

180 fijnschrijvers

Ook zijn er grote toonverschillen op de vellen te ontdekken. "Ik heb in totaal bijna 180 zwarte fijnschrijvers opgebruikt. Hier en daar wordt de inkt vager, dan was de pen bijna leeg. Op die stukken lijkt het alsof de namen bijna verdwijnen. Mooi vind ik dat."

Het is niet voor het eerst dat Domburg kunst schept met zijn pen. Hoewel hij zich aanvankelijk als schilder bezighield met historische gebeurtenissen, schrijft hij sinds 2012 teksten. Zo noteerde hij vijf jaar geleden alle adressen in Amsterdam waarop Joodse families voor hun deportatie hadden gewoond.

Beeld reyer boxem

"Schrijven is een mooi, beeldend middel", legt hij geschreven kunst uit. "Het heeft een persoonlijk karakter. Bovendien is papier kwetsbaar, net zoals de mensen die indertijd zijn weggevoerd. Ik wilde ook niet dat mijn werk kaarsrecht en achter plexiglas kwam te hangen. Er kan van alles gebeuren met het papier." Op die manier passen de vorm en het onderwerp van Domburgs kunst bij elkaar. "Ik ben altijd al gefascineerd geweest door de Tweede Wereldoorlog en het Derde Rijk. Het is een cliché, maar veel nazileiders beschouwden politiek als de hoogste kunstvorm. Zij bouwden als kunstenaars aan een groot werk: de Volksgemeinschaft."

"De verwevenheid van kunst en zo'n politiek systeem, de zwarte kant van kunst, boeit mij enorm. De Namen is daar een logisch vervolg van." Als volgend project wil Domburg de namen van de slachtoffers van de Srebrenicagenocide opschrijven. "Of die van alle medewerkers van het ministerie van financiën of een ziekenhuis. Door te schrijven wil ik mensen tevoorschijn halen, zichtbaar maken. Mijn kunst is, bij wijze van spreken, te simpel voor woorden."

De Namen van kunstenaar Bart Domburg is vanaf morgen t/m 25 maart te zien in het museum van Kamp Westerbork. Ook verschijnt vandaag 'De 102.000 Namen', een 2500 pagina's tellend boek waarin de opnieuw onderzochte en aangevulde gegevens staan van alle Joden, Sinti en Roma die tijdens de oorlog uit Nederland zijn gedeporteerd en vermoord.

Schrijven, is dat kunst?

'De Namen', het nieuwste werk van kunstenaar Bart van Domburg, staat niet op zichzelf. "Er is een traditie in de moderne kunst waarbij de handeling van het schrijven bij het kunstwerk hoort", legt kunsthistorica en freelance kunstredacteur voor Trouw Joke de Wolf uit. Zo is dat bijvoorbeeld het geval bij het werk van Hanne Darboven, de Duitse kunstenares die rond 1970 bekend werd met het opschrijven van lange series cijfers en teksten.

Geschreven kunst draait om het feit dat het met de hand is geschreven en vluchtig is, niet gedrukt met mechanische procedés. "Zodat als je ernaar kijkt, je je bewust bent dat dat allemaal handmatig door één persoon is gedaan."

Of het voorlezen van de 102.000 namen van de uit Nederland weggevoerde Holocaustslachtoffers ook als vorm van kunst kan worden gezien? "Het is een ritueel dat, zoals bijna alle rituelen, gebruikmaakt van een kunstvorm: een gedicht, een lied of een muziekstuk. Zo onderscheid je het van een gewone toespraak en krijgt de toeschouwer de ruimte om op een gevoelsmatige, persoonlijker manier met de herdenking om te gaan."

Lees over één van De Namen: Hans Mannheim, als 17-jarige afgevoerd

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden