Een eigen pensioenpot roept nieuwe vragen op

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Elke Nederlander zal straks een eigen pensioenpot hebben. En een eigen potje betekent eigen geld. Het pensioen wordt zo een stuk persoonlijker en minder abstract dan nu. Dat maakt andere emoties los.

Welk pensioenstelsel er straks ook komt, dat elke Nederlander straks een eigen potje met geld heeft lijkt wel vast te staan. Het grootste pensioenfonds van Nederland, het ABP, experimenteert al met een eigen pensioenrekening. Vorige maand toonde het fonds het voorlopige resultaat.

Een eigen spaarvarken, dat voelt toch anders dan een aanspraak op een groot collectief fonds. Nederlanders zullen anders naar hun pensioen gaan kijken. Het is eigen geld, en daar horen andere emoties bij, weet het ABP. Samen met vermogensbeheerder APG ontwikkelde het op basis van het huidige pensioenstelsel een individuele spaarpot, nieuw stelsel of niet.

Dat zo’n eigen spaarvarken tot nieuwe vragen leidt, weet ook Roderick Reichenbach. Hij is neuropsycholoog en partner van Braingineers, een bedrijf dat kennis over de werking van de hersenen combineert met de vraag hoe je het beste een (commerciële) boodschap kunt overbrengen. Neuromarketing wordt dit genoemd.

Volgens Reichenbach is een persoonlijke pensioenpot voor mensen begrijpelijker dan de wat abstracte aanspraak die nu is te vinden op Mijnpensioenoverzicht.nl of in het Uniforme Pensioen Overzicht dat werknemers ieder jaar ontvangen. In die overzichten wordt alleen het bedrag genoemd dat iemand na pensionering maandelijks krijgt uitgekeerd.

Dat roept meer vragen op dan de persoonlijke pensioenrekening. Daarin zie je naast het eindbedrag ook hoe dat bedrag tot stand komt. Namelijk door het geld dat de werknemers zelf, zijn baas en de pensioenfondsen elk jaar inleggen. Dat zorgt voor een betere verwerking van de informatie, en daarmee voor realistischere verwachtingen.

Maar persoonlijke potten roepen ook nieuwe vragen op.

Tekst loopt door onder afbeelding.

null Beeld Thinkstock
Beeld Thinkstock

Word je inhalig van een individuele pensioenpot?

Toen ABP en APG begonnen met hun persoonlijke pensioenpotten, vroegen ze aan spaarders hoe zij over hun pensioen dachten. Ik heb er geen grip op, zei de een. Een ander haalde de schouders op omdat het allemaal zo ver weg is en niemand de toekomst kan voorspellen. We zijn ‘pensioenbewusteloos’, zei ABP-directeur Nicole Beuken daarover. Logisch, als het pensioen nog ver weg is. Het brein houdt zich liever bezig met het nu, niet met de verre toekomst.

Dat wordt anders als het pensioen voor later naar het heden wordt gehaald. Dat gebeurt met een persoonlijke pot waarin je ziet wat je zelf hebt ingelegd aan premies, wat de werkgever al heeft betaald en hoeveel beleggingswinsten het pensioenfonds heeft gehaald met jouw geld. Dan is dat bedrag ineens tastbaar.

Of mensen daarvan hebberig worden, als zij zien dat hun pot 83.000 euro bevat? Dat zou het geval kunnen zijn als er zoiets optreedt als delay discounting, zegt Reichenbach, die in de wetenschappelijke literatuur naar antwoorden zocht. “Dat houdt in dat mensen de beloning lager inschatten als deze in de toekomst ligt en niet onmiddellijk wordt uitbetaald.”

Dat is te voorkomen als het doel van de besparing maar goed tussen de oren zit. “Als mensen ervan doordrongen zijn dat het over uitgestelde betalingen gaat, over pensioen dus, verdwijnt de hebberigheid.”

Voor de ontwikkeling van de persoonlijke pensioenpotten riepen ABP en APG de hulp in van 3000 spaarders van het ambtenarenfonds. Toen zij hun eigen spaarvarken zagen, vroeg ongeveer 10 procent of men een deel van het bedrag eerder kon opnemen. Daarom is het volgens Reichenbach belangrijk dat pensioenfondsen duidelijk maken dat het uiteindelijke doel, een goed pensioen, niet wordt gehaald als er geld wordt opgenomen.

Tekst loopt door onder illustratie.

null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Wat gebeurt er met je als het bedrag niet stijgt, maar daalt?

Het voorbeeld van een persoonlijke rekening dat ABP en APG toonden laat een gelijkmatige stijging van het gespaarde geld zien, tot op de leeftijd van 67 het gewenste niveau is gehaald. In de praktijk heeft deze keurige lijn een grilliger verloop. Beleggingsresultaten kunnen dalen, net als de rente, waardoor het eindbedrag daalt.

Op dat moment kan meer inzicht in de pensioenpot nadelig zijn, zegt Reichenbach. “Als je, zoals in de huidige situatie, niet precies weet wat je hebt opgebouwd en wat van jou persoonlijk is, kan je teleurgesteld zijn als het bedrag tegenvalt. Maar je weet niet wat je bent misgelopen.”

Weet je dat wel, dan verandert de teleurstelling in spijt. “Direct inzicht in het bedrag dat je maandelijks inlegt geeft een gevoel van controle. Als het bedrag dan tegenvalt, krijg je het gevoel dat je meer had moeten doen. Meer had moeten sparen bijvoorbeeld, of bij de werkgever moeten aandringen op een hogere premie.

Uit een studie blijkt dat spijt voor een sterkere reactie zorgt als de uitkomst tegenvalt dan teleurstelling. De informatieverwerking in je brein verandert waardoor je veel emotioneler reageert als je het bedrag niet krijgt waar je al jarenlang op je scherm naar zat te turen. Bij spijt ga je eerder dan bij teleurstelling je gedrag aanpassen. Je gaat er voor vechten om het alsnog te krijgen.”

Dat gebeurt alleen bij mensen die ‘actief omgaan met stress’. Dat zijn de personen die bellen naar instanties. Er zijn ook mensen die positief reageren op stress. Zij passen zich aan en veranderen hun levensstijl. In het geval van een tegenvallend pensioen zullen zij kleiner gaan wonen en goedkoper leven. Maar spijt is een agressieve emotie. De verwachting is dat de meeste mensen negatief zullen reageren. Het kan zich richten tegen de pensioenfondsen als de beleggingsresultaten tegenvallen.”

Tekst loopt door onder afbeelding.

null Beeld Thinkstock
Beeld Thinkstock

Hoe moet een pensioenfonds omgaan met de nieuwe emoties?

Pensioenfondsen zijn nu al geregeld de kop van jut. Zij krijgen kritiek omdat ze zich niet voldoende hebben ingedekt tegen rentedaling, of omdat zij beleggen in de verkeerde fondsen, of niet groen genoeg of juist te groen zijn. Bij pensioenfondsen draait het volgens Reichenbach om verwachtingen.

“Oftewel, aangeven hoeveel je bij pensionering krijgt als de huidige trend zich voortzet. Het moet voor deelnemers helder zijn wat er met de pensioenen gebeurt. Ook bij tegenvallende resultaten moeten ze duidelijk maken wat de negatieve invloed is op iemands pensioenopbouw- of uitkering. En vertellen wat mensen er aan kunnen doen. Of extra sparen zin heeft, bijvoorbeeld. Of dat zij maar beter extra afspraken kunnen maken met een nieuwe werkgever als het pensioen daalt door verandering van baan.”

Pensioenfondsen informeren nu alleen achteraf over tegenvallende resultaten. Het zal helpen als zij dat wat eerder deden, denkt Reichenbach. Dus vooraf aangeven dat het eindbedrag ergens zal uitkomen tussen bedrag x of y. “Dan moeten pensioenfondsen ook een verklaring geven waarom het bedrag hoog of laag uitvalt. Dan gaat het over economische groei, rente, sparen en wisselen van baan met een andere inleg van de werkgever. Zo zorg je voor realistischere verwachtingen.”

ABP komt snel met eigen pensioenvarken

Miljoenen ambtenaren krijgen straks al een persoonlijke pensioenrekening. ABP ontwikkelde alvast een persoonlijke pensioenpot op basis van het huidige stelsel. Dat deed het grootste fonds van Nederland samen met 3000 ABP-spaarders en vermogensbeheerder APG. Het is een experiment, zeiden het fonds en vermogensbeheerder tijdens de presentatie een paar weken geleden.

Na de zomer krijgt een beperkt aantal pensioenspaarders bij ABP al toegang tot de nieuwe, persoonlijke pensioenpot. Vanaf zomer 2018 moet iedereen een eigen pensioenvarken hebben. Dan kunnen deelnemers zien wat zij al hebben betaald aan hun pensioen. Dat bedrag is hoger dan het geld dat werknemers elke maand opzijleggen. De werkgever betaalt ook een deel, dat vaak hoger is dan het werknemersdeel. Dan zijn er nog de rendementen die pensioenfondsen maken met het ingelegde geld. Deze drie geldstromen samen vullen de persoonlijke pensioenpot.

De persoonlijke pot voorspelt ook hoeveel geld er in de toekomst in de pot zit. Al is het lastig om een exact bedrag te noemen, zegt ABP. Niemand weet wat de internationale ontwikkelingen zijn over twintig jaar en hoe de beurzen en rente reageren.

Eigenlijk is de individuele pot van ABP geen eigen spaarvarken. Wat deelnemers zien is een aanspraak op een deel van het vermogen van het pensioenfonds. Straks, als het stelsel gaat veranderen met echte persoonlijke potten, komt daar verandering in. Dan is het experiment een mooie oefening geweest voor het toekomstig pensioenstelsel, zegt ABP.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden